Việt Nam cần kiên trì việc trì hoãn 10 năm đối với đập Xayabury

(VLR) …Viễn cảnh về một Mekong bị băm nát với hàng trăm con đập lớn nhỏ ở các dòng nhánh cũng như dòng chính đang tới gần hơn khi chỉ cần một sự thiếu quyết tâm và thiện chí của chính phủ các nước liên quan.

Mekong là con sông lớn thứ 12 trên thế giới, với chiều dài hơn 4.800km chảy qua địa phận 6 quốc gia (Trung Quốc, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia VN), tạo ra một lưu vực rộng lớn hơn 795.000km2, với tổng lượng dòng chảy 475 tỷ m3/năm.

Lưu vực ở Hạ Mekong gồm Thái Lan, Lào, Campuchia và VN với nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, là nơi sinh sống của hơn 65 triệu người, thuộc hơn 100 dân tộc khác nhau, trong đó đa số là nông dân và ngư dân nghèo sống dựa vào dòng Mekong.

THỦY ĐIỆN XAYABURY: ĐÒN BẨY KINH TẾ

Theo TS. Đào Trọng Tứ, Giám đốc Trung tâm Quản lý tổng hợp tài nguyên nước và
ứng phó với biến đổi khí hậu (CEWAREC), mặc dù được đánh giá là con sông có nguồn tài nguyên thiên nhiên phong phú, và mức độ đa dạng sinh học cao, lưu vực sông Mekong vẫn được xem là khu vực có nền kinh tế kém phát triển với tỷ lệ đói nghèo cao.

Hiện nay, tất cả các nước trong lưu vực Mekong đều tìm cách đẩy mạnh phát triển kinh tế, kể cả việc tìm cách khai thác ngày càng nhiều các lợi thế về tài nguyên nước và các tài nguyên liên quan của lưu vực Mekong, và coi đó là giải pháp vượt qua nghèo đói. Một trong những kế hoạch phát triển và sử dụng nguồn tài nguyên nước đó là phát triển thủy điện trên dòng chính hạ lưu vực Mekong - được đánh giá là không bền vững, có nguy cơ đe dọa đến môi trường, an ninh lương thực, an ninh quốc gia, và sinh kế của hàng triệu người dân ven sông.

Có đầy đủ lý do để lo ngại khi “cánh cửa” Xayabury được mở ra, theo đó các dự án thủy điện còn lại sẽ nối tiếp nhau ra đời và đặt dấu chấm hết cho một hệ sinh thái Mekong vốn cực kỳ trù phú và đa dạng, là nguồn sống của trên 65 triệu người dân sống trong toàn lưu vực. Thủy điện Xayabury và câu chuyện phát triển thủy điện trên dòng chính của mới chỉ là những chi tiết bề nổi của bức tranh phát triển đầy phức tạp của tiểu vùng sông Mekong mở rộng, trong đó chứa đựng những động cơ và cạnh tranh lợi ích không chỉ của những quốc gia trong lưu vực mà cả các bên có liên quan khác.

Báo cáo của Mạng lưới sông ngòi VN (VRN), tại hội thảo khoa học “Dự án thủy điện Xayaburi - Được và mất đối với lưu vực sông Mekong”, do Liên hiệp các Hội Khoa học kỹ thuật VN chủ trì, với sự tham dự của các nhà khoa học, các tổ chức phi chính phủ, tổ chức nghiên cứu trong nước và quốc tế, vừa diễn ra tại TP.HCM, đã cho biết, mặc dù là một quốc gia nằm trong lưu vực và đóng góp 16% lượng nước cho sông Mekong, Trung Quốc không thừa nhận nguyên tắc sử dụng nước sông quốc tế. Trung Quốc không tham gia vào Ủy hội sông Mekong (MRC), mà chỉ tham gia với tư cách là bên đối thoại. Tất cả các hoạt động khai thác tài nguyên nước sông Mekong, kể cả các công trình thủy điện trên dòng chính Mekong ở phần lãnh thổ Trung Quốc đều được thực hiện đơn phương, không có bất cứ một hợp tác nào với các quốc gia hạ lưu, đã gây nên lo ngại cho các quốc gia hạ lưu.

Ở Hạ lưu vực Mekong, trong khuôn khổ hợp tác Mekong (giai đoạn từ 1957 đến nay), một số nghiên cứu phát triển thủy điện dòng chính đoạn Hạ lưu vực Mekong đã được thực hiện. Nhờ có cơ chế hợp tác của 4 nước Hạ lưu vực, đến nay trên dòng chính sông Mekong phần Hạ lưu vực chưa có công trình thủy điện nào được xây dựng. Sinh thái sông về cơ bản đang được duy trì ở trạng thái tự nhiên. Tuy nhiên, với sự phát triển kinh tế đang diễn ra ngày càng mạnh mẽ, nhu cầu năng lượng ngày càng tăng. Bên cạnh việc phát triển thủy điện dòng nhánh (ở cả 4 nước), nguồn lợi thủy điện trên dòng chính sông Mekong đang được các nước đặc biệt quan tâm và tích cực lập kế hoạch khai thác.

Năm 2007 được xem là cột mốc quan trọng khi các nước Lào, Thái Lan và Campuchia đồng loạt khởi động việc nghiên cứu xây dựng các công trình thủy điện trên dòng chính sông Mêkông, đã làm dấy lên trào lưu phản biện và phản đối mạnh mẽ trong cộng đồng khu vực và quốc tế suốt thời gian qua, trong đó có VN. Đặc biệt là sự kiện Chính phủ Lào thông báo lên MRC kế hoạch xây dựng thủy điện Xayabury - con đập đầu tiên trong chuỗi 12 đập thủy điện dự kiến xây dựng trên dòng chính sông Mekong.

Cũng cần nói thêm, theo Trung tâm quốc tế về quản lý môi trường (ICEM), về mặt kỹ thuật, tiềm năng thủy điện của sông Mekong có thể lên tới 176.350-250.000MW. Bốn nước hạ lưu có tiềm năng thủy điện quốc gia ước tính khoảng 50.000-64.750MW, trong đó vùng Hạ Mekong có thể cung cấp 30.000MW. Các thiết kế hiện có cũng cho thấy, 12 đập trên trên dòng chính hạ lưu sông Mekong đạt tới 14.697MW, chiếm 23-28% tiềm năng thủy điện quốc gia của 4 nước Hạ lưu Mêkông và từ 5-8% tổng tiềm năng thủy điện trong Tiểu vùng sông Mekong Mở rộng (GMS). Trong Báo cáo tóm tắt cuối cùng về đánh giá môi trường chiến lược về thủy điện dòng chính sông Mêkông trình lên MRC (10.2010), ICEM cho biết, nếu tất cả 12 dự án dòng chính được triển khai thì Lào sẽ thu được 70% các nguồn thu từ xuất khẩu điện (2,6 tỷ USD/năm) do các con đập dòng chính tạo ra, Campuchia nhận được 30% (1,2 tỷ USD/năm). Lào hưởng lợi nhiều nhất, chủ yếu do các dự án nằm trên đất Lào. Lượng tiền lớn FDI đổ vào các dự án dòng chính của Campuchia và Lào (ước đến 25 tỷ USD) rất có khả năng dẫn đến kích thích kinh tế đáng kể đối với các nước sở tại và cả vùng do nhu cầu các nguồn đầu vào bổ sung.

BÁO CÁO TUÂN THỦ POYRY

Trước áp lực của dư luận cộng đồng quốc tế, Chính phủ Lào đã thuê Công ty tư vấn Poyry (Thụy Sĩ) nghiên cứu, lập báo cáo về tác động của con đập sẽ xây dựng này. Sau thời gian khảo sát, nghiên cứu, Poyry đã có bản “Báo cáo Tuân thủ đối với dự án thủy điện Xayabury” (gọi tắt là Báo cáo Poyry).

Theo hợp đồng tư vấn được ký kết giữa Chính phủ Lào và Công ty Poyry Energy AG (Poyry) ngày 05.05.2011 về Phúc trình sự tuân thủ thì Poyry phải: (i) đánh giá xem Chính phủ Lào và chủ đầu tư (thủy điện Xayabury) đã xem xét các ý kiến, phản hồi của từng quốc gia thành viên MRC trong quá trình tư vấn trước hay chưa (PC), bên cạnh các yêu cầu/điều khoản khác; như (ii) đánh giá chủ đầu tư đã tuân thủ và đáp ứng thỏa mãn thủ tục Hướng dẫn thiết kế của MRC; và (iii) xem xét Chính phủ Lào và chủ đầu tư đã tuân thủ và đáp ứng/thỏa mãn các yêu cầu của Báo cáo rà soát dự án tham vấn trước về dự án Xayabury của MRC ngày 24.03.2011 hay chưa. Tuy nhiên, báo cáo này chủ yếu đưa ra cách diễn giải và suy luận có tính định hướng chủ quan hơn là dựa trên các phân tích khách quan với các bằng chứng và số liệu được thu thập một cách khoa học. Các chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước đã có các phản biện bản Báo cáo Poyry, khá gay gắt là phản biện của các chuyên gia VN.

Quan điểm của VRN và nhóm chuyên gia Mekong đã được thể hiện rõ trong thư kiến nghị và phân tích gửi tới Thủ tướng Chính phủ và các bộ/cơ quan liên quan ngày 18.04.2011. Nhóm này bao gồm 6 người: TS. Đào Trọng Tứ, Giám đốc CEWAREC; TS. Lê Anh Tuấn- Nghiên cứu viên cao cấp Đại học Cần Thơ; TS. Dương Văn Ni - Giám đốc Trung tâm Hòa An, Đại học Cần Thơ; Th.s. Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia độc lập; Th.s. Nguyễn Việt Dũng - Phó Giám đốc Trung tâm Con người và thiên nhiên (PanNature); bà Ngụy Thị Khanh, Phó Giám đốc Trung tâm bảo tồn và phát triển tài nguyên nước (WARECOD).

Quan điểm chung này là: 12 dự án thủy điện đập dâng lớn trên dòng chính Hạ lưu vực sông Mekong là mối đe dọa thật sự nghiêm trọng đối với sự tồn vong của ĐBSCL của VN, đối với an ninh lương thực, an ninh nguồn nước quốc gia, sẽ làm suy yếu VN nói chung và có thể dẫn đến sự bất ổn xã hội nghiêm trọng. ĐBSCL không có bất cứ lợi ích nào từ việc phát triển các công trình này và sẽ chịu sự khống chế hoàn toàn nguồn nước của chính Trung Quốc. Dự án thủy điện Xayabury là công trình ngăn nước đầu tiên trên dòng chính Mekong kể từ địa phận nước Lào xuống Hạ lưu sông Mekong. Dự án này được xây sẽ là tiền đề cho tất cả các đập khác tiếp tục hình thành. Một đập có nhiều vấn đề như Xayabury (kể cả về mặt thiết kế, quy trình tham vấn, báo cáo đánh giá tác động môi trường không đạt chuẩn) mà được thông qua và chấp thuận thì không có lý do gì tất cả các đập khác sẽ dừng lại.

Sau khi nghiên cứu cẩn thận và nghiêm túc Báo cáo Poyry và theo yêu cầu của Ủy ban sông Mekong VN (VNMC), VRN đã gửi nhận xét phản biện của mình.

Thứ nhất, việc phía Lào đưa cho Chính phủ VN Báo cáo của Poyry theo con đường song phương là động thái khó hiểu. Bởi, Lào là thành viên MRC, yêu cầu đánh giá tác động của Xayabury và của 12 bậc thang thủy điện hạ lưu vực Mekong là yêu cầu của MRC, do vậy báo cáo của Poyry phải chuyển cho MRC trước. Điều này thể hiện sự không tôn trọng cam kết quốc tế, không tôn trọng Hiệp định Mekong 1995, không tôn trọng đối tác hợp tác, đặt VN vào thế khó và có thể gây chia rẽ khu vực.

Thứ hai, việc Lào tự mình thuê một công ty tư vấn để làm báo cáo đánh giá tác động của Xayabury đối với hạ lưu thì báo cáo của đơn vị này chỉ mang tính chất tham khảo, không mang tính chính thống vì chưa được MRC/các nước khác chấp thuận về phương pháp tiếp cận vấn đề.

Thứ ba, Báo cáo Poyry đã không nhắc đến kết quả của cuộc họp Ủy ban liên hợp của MRC vào ngày 19.04.2011, theo đó Thái Lan, Campuchia và VN đã cùng bày tỏ mối lo ngại về các tác động xuyên biên giới của đập và sự cần thiết của việc có thêm các nghiên cứu và tham vấn sâu hơn. Những ý kiến của các nước này đệ trình lên MRC kêu gọi thực hiện nghiên cứu về tác động môi trường xuyên biên giới, và VN đã yêu cầu trì hoãn quyết định 10 năm cho việc có tiếp tục xây dựng đập Xayabury và các dự án trên dòng chính khác hay không.

Thứ tư, Báo cáo Poyry công nhận sự thiếu vắng thông tin/dữ liệu nền về sinh học, sinh thái, sinh kế,… ở thời điểm hiện tại và khuyến cáo phải cung cấp các thông tin, điều tra bổ sung, để có hiểu biết tốt cho việc quyết định dự án. Tuy nhiên, việc Poyry tin tưởng rằng nhà đầu tư có thể cải thiện được việc này là chưa rõ cơ sở.

KẾT LUẬN

Với những đánh giá và phân tích khoa học đã được Báo cáo Đánh giá môi trường chiến lược (SEA) và nhiều báo cáo liên quan của MRC thực hiện, cùng các phân tích của các nhà khoa học trên thế giới, khu vực và trong nước, VRN kết luận: tác động tiêu cực của thủy điện Xayabury nói riêng và đặc biệt của 12 bậc thang thủy điện trên dòng chính Hạ lưu vực đối với ĐBSCL là vô cùng lớn; và rằng, Báo cáo Poyry là một bản báo cáo kém chất lượng.

Trên cơ sở đó, VRN kiến nghị với Chính phủ VN các vấn đề như sau: Kiên trì thúc đẩy thực hiện trì hoãn ít nhất 10 năm việc xây dựng dự án Xayabury và 11 bậc thang khác trên dòng chính Hạ lưu vực để nghiên cứu đầy đủ các tác động đối với hạ lưu và đề xuất được các giải pháp khắc phục. Đây là giải pháp tốt nhất để tránh những bất đồng và xung đột khu vực có thể xảy ra với kế hoạch xây dựng các dự án thủy điện dòng chính Hạ lưu vực sông Mekong trong tương lai. Song song, báo cáo của VRN đề nghị Lào đưa báo cáo Poyry ra MRC để cả MRC và các bên liên quan cùng xem xét theo đúng tinh thần hợp tác Mekong. Và cuối cùng, không thể xem Báo cáo Poyry là điều kiện để Chính phủ Lào tuyên bố hoàn thành thủ tục PNPCA (Quy trình trong Thông báo, tham vấn trước và thỏa thuận) đối với dự án thủy điện Xayabury.

BOX:

Theo Hiệp định Hợp tác phát triển bền vững sông Mekong 1995 (Hiệp định Mekong 1995), PNPCA là quy trình mà các quốc gia thành viên có quyền lấy bất cứ thông tin và số liệu bổ sung nào cần thiết để tiến hành đánh giá, và quốc gia đề xuất dự án có nghĩa vụ cung cấp những thông tin này nếu được yêu cầu. Tuy nhiên, mặc dù các quốc gia thành viên MRC là các bên ký kết Hiệp định Mêkông 1995, các quốc gia có kế hoạch phát triển thủy điện dòng chính đã không có thông báo trước nào cho MRC về việc ký kết các biên bản ghi nhớ để nghiên cứu phát triển thủy điện trên dòng chính. Thủ tục tham vấn trước lần đầu tiên được thực hiện trong khuôn khổ hợp tác Mekong tháng 09.2010 khi Lào chuẩn bị xây dựng thủy điện Xayabury. Tiến trình tham vấn dự án Xayabury đã được thực hiện từ tháng 09.2010, khi Ban thư ký MRC nhận được đề nghị của Ủy ban Mekong quốc gia Lào đệ trình việc tham vấn trước đối với dự án đập Xayabury, trên dòng chính Mekong.

XUÂN MINH

Ý kiến bạn đọc

Chưa có ý kiến nào. Hãy là người để lại ý kiến đầu tiên.

Ý kiến của bạn

0

Tối thiểu 10 chữTiếng Việt có dấuKhông chứa liên kếtGửi bình luận

Vui lòng nhập mã bảo mật để gửi bình luận lên hệ thống
Gửi bình luận

Mạng xã hội Việt Nam trong cuộc chiến giành người Việt trên sân nhà

Ngày 28/01/2020 lúc 13:05

Sự xuất hiện của các mạng xã hội do người Việt làm chủ sẽ góp phần xây dựng nên một hệ sinh thái các sản phẩm công nghệ Việt Nam, một phần quan trọng của nền kinh tế số.

Thương mại điện tử Việt Nam 2020 sẽ ra sao?

Ngày 28/01/2020 lúc 15:12

Theo iPrice Group, các công ty thương mại điện tử năm 2020 cần nâng hiệu quả hoạt động và khả năng sinh lời thay vì tăng trưởng ngắn hạn.

Thủ tướng ban hành chỉ thị về ứng phó virus corona

7 Giờ trước

Ngày 28/1, Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc đã ký ban hành chỉ thị số 05/CT-TTg về phòng, chống dịch bệnh viêm đường hô hấp cấp do chủng mới của virus corona gây ra, trong đó yêu cầu trước mắt thành lập đội phản ứng nhanh, Bộ Y tế hàng ngày báo cáo.

Thời tiết

TP Hồ Chí Minh

Hiện tại

32°

Mây rải rác

30/01

22° - 33°

Mây rải rác

31/01

21° - 33°

Mây rải rác

01/02

20° - 33°

Chủ yếu trời trong

Nguồn: Weathers Underground

Tỷ giá ngoại tệ

Tỷ giá ngoại tệ cập nhật vào 29/01/2020 16:52
Mã NTTiền mặtChuyển khoảnBán
AUD15,386.4115,541.8316,131.86
EUR24,960.9825,213.1126,533.06
GBP29,534.1429,832.4630,656.90
JPY202.02204.06214.74
SGD16,755.2916,924.5417,427.08
THB666.20740.22786.99
USD23,075.0023,105.0023,245.00
Nguồn: Vietcombank

Giá xăng dầu

Giá xăng, dầu cập nhật ngày 29/01/2020 11:52
Loại xăng dầuĐơn vịGiá vùng 1Giá vùng 2
Dầu hỏaVND/L1553015840
DO 0,001S-VVND/L1684017170
DO 0,05S-IIVND/L1654016870
E5 RON 92-IIVND/L1984020230
Xăng RON 95-IIIVND/L2091021320
Xăng RON 95-IVVND/L2101021430
Nguồn: Petrolimex
11 tỉnh nguy cơ thành ổ dịch viêm phổi Vũ Hán

11 tỉnh nguy cơ thành ổ dịch viêm phổi Vũ Hán

9 Giờ trước

Các tỉnh gồm Hà Nội, TP. HCM,...