Hải quan một cửa quốc gia tại VN: Khó khăn trong thí điểm

HQMCQG – THUẬN LỢI HÓA THƯƠNG MẠI

Hệ thống HQMC duy nhất (National Single Window - NSW) là một ý tưởng nhằm thuận lợi hóa thương mại. Thông qua việc thực hiện cơ chế HQMCQG, thương nhân và DN khi thực hiện kinh doanh quốc tế chỉ phải nộp các tài liệu quy định tại một địa điểm duy nhất. Tài liệu này gồm tờ khai HQ, các giấy phép xuất nhập khẩu, và các tài liệu hỗ trợ khác như giấy chứng nhận xuất xứ và hóa đơn thương mại. Sau đó, các cơ quan Nhà nước xử lý dữ liệu, thông tin và ra quyết định dựa trên hệ thống các quy trình, thủ tục thống nhất và đồng bộ; ra quyết định và gửi quyết định này tới hệ thống trao đổi thông tin thống nhất giữa các cơ quan Nhà nước; Cơ quan HQ là bên ra quyết định cuối cùng về việc thông quan, giải phóng hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh hoặc xuất cảnh, nhập cảnh, quá cảnh phương tiện vận tải căn cứ vào các quyết định của các cơ quan Nhà nước có liên quan được hệ thống chuyển tới kịp thời theo quy định về cung cấp dịch vụ công.

Như vậy có thể thấy, hệ thống HQMCQG đòi hỏi có sự tham gia đồng bộ của các cơ quan, đơn vị thuộc Bộ Tài chính, Bộ Công thương, Bộ GTVT, Bộ Y tế, Bộ NN&PTNT, Bộ TN&MT, các cơ quan Nhà nước ở địa phương có chức năng, nhiệm vụ cấp phép hoặc giải quyết các thủ tục hành chính theo quy định của pháp luật có liên quan đến việc thông quan hàng hóa, phương tiện xuất nhập khẩu; Các DN có hàng hóa, phương tiện xuất nhập khẩu đã tham gia thủ tục HQĐT đáp ứng các điều kiện thực hiện thí điểm HQMCQG; Cục HQ tỉnh, thành phố trực thuộc TW đã triển khai, thực hiện thủ tục HQĐT. Cụ thể là để thông quan một lô hàng xuất khẩu hoặc nhập khẩu, thì trước tiên DN sẽ gửi thông tin đến các bộ chuyên ngành xem xét trên hệ thống tự động hóa cập nhật vào hệ thống cho xuất hoặc nhập hay không đối với lô hàng có điều kiện. Trên cơ sở đó, cơ quan HQ bằng nghiệp vụ và thẩm quyền sẽ xem xét cho thông quan hàng hóa. DN sẽ không phải đến từng bộ, ngành, cơ quan chức năng để xác nhận đủ điều kiện kỹ thuật, tiêu chuẩn thông quan hàng hóa. Vì vậy, muốn làm được điều này, cần phải có sự chuẩn bị kỹ lưỡng không chỉ từ phía cơ quan nhà nước, đòi hỏi cả phía DN cũng phải có sự chuẩn bị.

Nếu triển khai thành công HQMCQG, DN và Nhà nước sẽ tiết kiệm được khá nhiều chi phí, thời gian và nhân lực do giảm được nhiều cửa khi giải quyết các thủ tục hành chính. Từ đó, chất lượng dịch vụ công được cải thiện do phải thường xuyên cập nhật để đáp ứng yêu cầu của DN, giúp DN giảm thiểu các sai sót do các giao dịch này được thực hiện minh bạch và đơn giản, đẩy nhanh được hoạt động xuất nhập khẩu hàng hóa, nâng cao khả năng cạnh tranh, hội nhập quốc tế. Ngoài ra, việc triển khai cơ chế HQMCQG cũng là yêu cầu cấp bách hiện nay, vì VN đã ký kết Hiệp định và Nghị định thư về xây dựng và thực hiện HQMCQG ASEAN (ASEAN Single Window–ASW) từ năm 2005, hệ thống này hướng tới mục tiêu đẩy mạnh hoạt động thương mại và đầu tư quốc tế qua việc tạo nhiều thuận lợi trong hoạt động thông quan hàng hóa, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng cộng đồng kinh tế ASEAN vào năm 2015.

Xác định đây là tiền đề quan trọng cho VN trong việc kết nối, hội nhập quốc tế và cải cách thủ tục hành chính, nâng cao chất lượng dịch vụ công liên quan đến hoạt động xuất nhập khẩu của cơ quan quản lý Nhà nước nên trên thực tế, vấn đề triển khai các bước thực hiện cơ chế MCQG và cơ chế một cửa ASEAN đã được Chính phủ đẩy mạnh trong nhiều năm qua, cùng với sự nỗ lực của nhiều bộ, ngành, trong đó, Bộ Tài chính có vai trò trung tâm. Cho đến nay, Bộ Tài chính, Tổng cục HQ đã thảo luận với các ngành để thành lập tổ nghiên cứu, rà soát văn bản, quy trình thực hiện theo đúng tiến độ lộ trình đã đề ra. Mục tiêu trước mắt là từ tháng 1 đến 12.2013, Bộ Tài chính, Bộ Công thương, Bộ GTVT sẽ tiến hành thí điểm đầu tiên. Tiếp đến, năm 2014 sẽ thực hiện mở rộng đối với các bộ, ngành liên quan như: Bộ Y tế, Bộ NN&PTNT, TN&MT. Đến hết năm 2014 sẽ tiến hành tổng kết việc thí điểm và đề xuất phương án triển khai chính thức cơ chế HQMCQG trong giai đoạn tiếp theo.

THÍ ĐIỂM HQMCQG TẠI VN: ĐỐI MẶT VỚI KHÓ KHĂN?

Mặc dù lợi ích của việc thực hiện HQMCQG là rất rõ ràng, nhưng thực tế VN có thể đối mặt với khá nhiều khó khăn trong việc triển khai thí điểm trong thời gian tới. Có thể kể đến những khó khăn sau:

Thứ nhất, sự liên kết giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện thủ tục hành chính để thông quan hàng hóa, phương tiện còn chưa chặt chẽ; các thủ tục hành chính để thông quan cho một lô hàng, phương tiện được thực hiện riêng lẻ, tương đối độc lập, không được liên kết thành một dây chuyền logic và hầu hết thực hiện bằng phương thức thủ công; còn dư thừa, chồng chéo về yêu cầu chứng từ trong hồ sơ để thực hiện thủ tục hành chính trong thông quan hàng hóa, phương tiện.

Thứ hai, tại các cảng biển, cảng hàng không quốc tế, việc tiếp nhận thông tin về hình thức được thực hiện tại một địa điểm, nơi tập trung các cơ quan thuộc chính quyền cảng. Tuy nhiên, thực tế vẫn là các DN kinh doanh dịch vụ vận tải nộp hồ sơ riêng rẽ cho từng cơ quan bằng hình thức thủ công, thông tin không được chia sẻ kịp thời và khó sử dụng lại cho các khâu sau do tồn tại dưới dạng giấy tờ, không tận dụng được ưu thế của việc ứng dụng CNTT và tự động hóa.

Cuối cùng là hạ tầng kỹ thuật giữa các bộ chưa được xây dựng liên thông với nhau một cách thông suốt. Đây là một thách thức lớn trong triển khai cơ chế HQMCQG, vì điều này ảnh hưởng rất lớn và đòi hỏi nhân viên các bộ phải thay đổi thói quen làm việc và tư duy truyền thống trong khi VN chưa có văn bản thống nhất hướng dẫn và tổ chức thực hiện thí điểm.

Lê Thị Ánh Tuyết