Logistics pin và vật liệu pin: chuỗi hàng nguy hiểm có đang quá tải?
Thời sự - Logistics - Ngày đăng : 08:05, 27/01/2026
Từ cell, module, pack pin mới cho đến phế liệu, “black mass” sau tái chế, dòng hàng pin đang trở thành một trong những phân khúc logistics vừa giá trị cao, vừa tiềm ẩn rủi ro lớn nhất. Câu hỏi đặt ra: hệ thống logistics hàng nguy hiểm hiện nay có đang “quá tải” trước tốc độ tăng trưởng này?
Bùng nổ EV, bùng nổ lưu lượng pin: từ cell, module đến “black mass”
Trong chuỗi cung ứng pin, logistic không chỉ bắt đầu khi chiếc xe điện rời dây chuyền lắp ráp. Hàng loạt dòng chảy vật chất khác đang diễn ra song song: quặng lithium, nickel, cobalt, graphite từ mỏ sang nhà máy tinh luyện; cell và module từ nhà sản xuất pin sang OEM; pack pin thay thế cho dịch vụ hậu mãi; và ngày càng nhiều dòng phế liệu, pin hết vòng đời được thu hồi để tái chế thành “black mass”.
Mỗi dòng chảy có đặc thù khác nhau về khối lượng, giá trị và rủi ro. Cell và module pin EV có giá trị rất cao, độ nhạy cảm lớn với va đập, nhiệt độ và ẩm. Các lô hàng này thường phải đi đường biển và đường không với yêu cầu kiểm soát chặt chẽ, kèm các chứng nhận thử nghiệm, bao gói và nhãn hàng nguy hiểm. Trong khi đó, “black mass” - hỗn hợp kim loại thu hồi từ pin thải - lại mang tính chất vừa là tài nguyên, vừa là chất thải nguy hại.
Áp lực lên chuỗi logistics càng tăng khi các trung tâm sản xuất pin tập trung, còn thị trường tiêu thụ phân bố rộng. Một số nghiên cứu chỉ ra tình trạng dư cung pin ở một số khu vực (như Trung Quốc) và thiếu hụt ở châu Âu, Bắc Mỹ, khiến giao thương xuyên lục địa trở nên phức tạp hơn, chịu thêm rào cản thương mại và chi phí vận chuyển cao. Điều này buộc các hãng tàu, hãng bay, 3PL phải nhanh chóng “học nghề” logistics pin nếu không muốn bỏ lỡ cơ hội từ làn sóng điện hóa giao thông.
Khung quản lý hàng nguy hiểm: IMDG, IATA DGR và những khoảng trống thực thi
Pin lithium-ion được phân loại là hàng nguy hiểm lớp 9 (Class 9 – Miscellaneous Dangerous Substances) theo Bộ luật Hàng nguy hiểm IMDG trong vận tải biển, và chịu điều chỉnh chặt chẽ bởi Quy định Hàng nguy hiểm của IATA (IATA DGR) trong vận tải hàng không. Các bộ quy định này không chỉ yêu cầu phân loại đúng (UN 3480, UN 3481…), mà còn quy định chi tiết về thử nghiệm (UN 38.3), bao gói, nhãn mác, tài liệu vận chuyển, giới hạn dung lượng và số lượng trên mỗi kiện, mỗi phương tiện.
Lý do là rủi ro kỹ thuật của pin không hề nhỏ. Các nghiên cứu và báo cáo tai nạn cho thấy pin lithium-ion có thể gặp hiện tượng “thermal runaway” – khi quá nhiệt gây ra phản ứng dây chuyền, dẫn tới cháy, nổ, phát thải khí độc mà gần như không có dấu hiệu báo trước. Trong vận tải hàng không, nhiều vụ việc liên quan đến pin đã được cơ quan an toàn ghi nhận, khiến quy định ngày càng siết chặt với pin xách tay, pin gửi hàng, pin hư hỏng.
Tuy nhiên, giữa “luật trên giấy” và thực thi trên thực tế vẫn tồn tại khoảng trống. Ở nhiều thị trường mới nổi, năng lực phân loại và dán nhãn DG của doanh nghiệp còn hạn chế; không ít chủ hàng vẫn coi pin chỉ như “hàng điện tử” thông thường. Công tác đào tạo nhân viên giao nhận, đội ngũ kho bãi, tài xế về đặc thù pin còn rời rạc. Nhiều kho tổng hợp chưa có khu vực riêng cho pin, thiếu hệ thống giám sát nhiệt độ, cảm biến khói/gas chuyên dụng, thiếu quy trình ứng phó khi có kiện hàng bị hư hỏng, biến dạng hoặc quá nhiệt.
Thêm vào đó, pin tái chế và “black mass” là một “vùng xám” về pháp lý ở nhiều nơi: khi nào chúng được coi là chất thải nguy hại, khi nào là nguyên liệu thứ cấp? Nếu không có khung phân loại rõ ràng, doanh nghiệp sẽ rất khó thiết kế quy trình và bảo hiểm rủi ro phù hợp cho chuỗi logistics tái chế.
Thiết kế chuỗi logistics an toàn cho pin: từ bao gói, cảm biến đến chu trình thu hồi
Để không bị “quá tải” trước làn sóng pin, doanh nghiệp logistics cần tiếp cận vấn đề theo logic chuỗi giá trị, chứ không chỉ ở từng chặng. Ở tuyến đầu, ngay từ khâu nhận hàng, cần xây dựng quy trình kiểm tra tình trạng kiện pin: phát hiện vỏ hư hỏng, phồng rộp, rò rỉ, dấu hiệu quá nhiệt; phân tuyến riêng cho pin mới và pin đã qua sử dụng; từ chối hoặc cô lập các kiện có dấu hiệu bất thường. Với pin mới, tuân thủ nghiêm các tiêu chuẩn bao gói UN-spec, chèn lót, chống sốc, hạn chế dịch chuyển trong container/khoang chở hàng.
Ở tầng hệ thống, việc lắp đặt cảm biến nhiệt độ, khói, khí độc chuyên dụng trong container, kho hoặc khu vực trung chuyển pin đang trở thành thông lệ tốt (best practice). Dữ liệu từ cảm biến kết hợp với camera, hệ thống quản lý kho (WMS) và quản lý đội xe (FMS) cho phép phát hiện sớm bất thường, kích hoạt quy trình khẩn cấp: dừng phương tiện, cô lập khu vực, triển khai bộ dụng cụ ứng phó cháy nổ dành riêng cho pin.
Một mảnh ghép quan trọng khác là thiết kế chu trình thu hồi – tái chế an toàn. Khi lượng pin EV hết vòng đời tăng mạnh sau 2030, nhu cầu vận chuyển pin đã dùng về các trung tâm tái chế sẽ bùng nổ. Điều này đòi hỏi mô hình mạng lưới “reverse logistics” chuyên biệt: điểm thu gom tại đại lý, trạm sạc, xưởng sửa chữa; tuyến vận chuyển ngắn bằng xe chuyên dụng; kho trung gian với khu vực cách ly; và trung tâm xử lý cuối có công nghệ tháo dỡ, xử lý an toàn. Nếu chỉ tận dụng hạ tầng hiện hữu mà không có phân luồng rõ ràng, rủi ro sự cố sẽ tăng theo cấp số nhân.
Cuối cùng, yếu tố con người vẫn là “chìa khóa”. Không chỉ một số ít chuyên gia DG, mà cả đội ngũ sales, chăm sóc khách hàng, điều phối, tài xế, nhân viên kho đều cần được trang bị kiến thức cơ bản về pin: nhận diện nhãn cảnh báo, hiểu các loại pin (ion, metal, LFP, NMC), nắm rõ những hành vi phải tránh (đâm, chèn, khoan, xếp chồng quá tải), và biết quy trình báo động khi có sự cố.
Logistics pin là một “bài test” điển hình cho năng lực quản lý hàng nguy hiểm của chuỗi cung ứng hiện đại: nhu cầu tăng nhanh, giá trị cao nhưng rủi ro an toàn cực lớn. Khi doanh nghiệp chịu khó đi từ phân loại, bao gói, cảm biến, quy trình ứng cứu đến thiết kế mạng lưới thu hồi – tái chế, pin không còn là “cục nợ” trong kho và trên xe. Ngược lại, đây sẽ là phân khúc tạo giá trị, nếu được kiểm soát đúng chuẩn ngay từ khâu logistics.
Làn sóng điện hóa giao thông và lưu trữ năng lượng đang đẩy pin và vật liệu pin trở thành một trong những dòng hàng chiến lược nhất của logistics toàn cầu. Với Việt Nam – nơi đang tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị pin và xe điện – bài toán không chỉ là thêm tuyến, thêm kho, mà là chuẩn hóa năng lực logistics hàng nguy hiểm ở tầm mới. Nếu chỉ chạy theo sản lượng mà bỏ qua tiêu chuẩn an toàn và khung pháp lý, rủi ro tai nạn và gián đoạn chuỗi cung ứng sẽ là cái giá rất đắt. Ngược lại, nếu biết đầu tư sớm vào năng lực DG, công nghệ giám sát và mô hình reverse logistics cho pin, doanh nghiệp Việt có thể “đi tắt đón đầu”, trở thành đối tác không thể thiếu trong chuỗi cung ứng pin khu vực.