Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo logistics: start-up Việt Nam có đủ “sân chơi” để bứt phá?

Tuy nhiên, giữa làn sóng ý tưởng ấy, câu hỏi lớn vẫn còn đó: Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo logistics ở Việt Nam đã đủ “sân chơi” để các start-up bứt phá, hay mới dừng ở những mảnh ghép rời rạc, khó nhân rộng và thiếu dòng vốn dài hạn?

Từ “ứng dụng giao nhận” đến mô hình nền tảng: logistics số đang đi đến đâu?

Ở lớp dễ thấy nhất, đổi mới sáng tạo logistics thường xuất hiện dưới dạng các ứng dụng: app giao hàng, app gọi xe tải, hệ thống theo dõi đơn hàng, phần mềm quản lý kho. Đây là bước khởi đầu quan trọng, giúp số hóa những khâu vốn đang dùng giấy, Excel hoặc liên lạc bằng điện thoại, Zalo. Nhiều start-up Việt đã nhanh nhạy tận dụng khoảng trống này, đặc biệt ở phân khúc dặm cuối, giao hàng thương mại điện tử, giao nhận nội địa.

Tuy vậy, tiềm năng thực sự của logistics số không chỉ nằm ở vài ứng dụng đơn lẻ, mà ở khả năng tạo ra các nền tảng kết nối nhiều bên: chủ hàng – hãng tàu – hãng bay – doanh nghiệp logistics – kho bãi – ngân hàng – bảo hiểm – hải quan. Một nền tảng đặt chỗ vận tải quốc tế tích hợp được lịch tàu, giá cước, slot kho bãi, dữ liệu thông quan; một nền tảng quản lý đội xe liên kết được thông tin đơn hàng, vị trí xe, tình trạng container; hay một nền tảng hỗ trợ tài chính chuỗi cung ứng dựa trên dữ liệu vận hành – đó mới là “sân chơi” mà logistics số nhắm tới.

Vốn, dữ liệu và đối tác chiến lược: ba “nút thắt” của start-up logistics

So với nhiều lĩnh vực khác, start-up logistics thường đối mặt với ba “nút thắt” lớn. Thứ nhất là vốn: logistics gắn với tài sản vật chất (xe, container, kho, thiết bị), vòng đời hợp đồng dài, thời gian thử nghiệm giải pháp lâu. Điều này khiến nhiều nhà đầu tư mạo hiểm “ngại” rót vốn, nhất là khi họ quen với mô hình “đốt tiền tăng trưởng nhanh” trong các lĩnh vực tiêu dùng, fintech, nền tảng mạng xã hội. Start-up logistics vì thế ở thế khó: nếu không kết nối được với các doanh nghiệp logistics truyền thống để tận dụng hạ tầng sẵn có, họ rất dễ “đuối sức” khi phải tự xây cả công nghệ lẫn tài sản cứng.

Thứ hai là dữ liệu. Giải pháp tối ưu tuyến, dự báo nhu cầu, tối ưu tồn kho, phân tích năng suất… đều cần dữ liệu vận hành thật, liên tục, đủ dài. Nhưng nhiều doanh nghiệp logistics vẫn coi dữ liệu là “tài sản bí mật”, ngại chia sẻ với đối tác công nghệ vì lo rò rỉ khách hàng, lo bị “lật bài”. Ở chiều ngược lại, nếu không tiếp cận được dữ liệu, start-up khó mà huấn luyện mô hình, khó chứng minh giá trị giải pháp. Vòng luẩn quẩn “muốn dữ liệu phải chứng minh hiệu quả – muốn chứng minh hiệu quả phải có dữ liệu” là rào cản không nhỏ.

Thứ ba là đối tác chiến lược. Logistics là lĩnh vực B2B phức tạp, liên quan đến quy trình của doanh nghiệp vừa và lớn, liên quan đến chuẩn mực quốc tế. Một start-up rất khó đi một mình nếu không có “anchor partner” – những doanh nghiệp chấp nhận thí điểm giải pháp, góp ý để hoàn thiện sản phẩm, cùng tham gia đồng tạo giá trị cho khách hàng cuối. Thiếu đối tác như vậy, nhiều start-up chỉ quanh quẩn ở phân khúc rất hẹp: vài tuyến, vài kho, vài khách hàng nhỏ, rồi sớm nản khi không thể bật lên quy mô lớn.

Xây hệ sinh thái đổi mới: vai trò của doanh nghiệp lớn, hiệp hội và nhà nước

Để logistics Việt Nam thực sự trở thành “mảnh đất” màu mỡ cho đổi mới sáng tạo, cần nhìn câu chuyện start-up bằng góc nhìn hệ sinh thái. Không phải cứ thêm nhiều start-up là hệ sinh thái mạnh lên; điều quan trọng là các mảnh ghép có kết nối với nhau hay không.

Doanh nghiệp logistics lớn và doanh nghiệp xuất nhập khẩu có thể đóng vai trò “vườn ươm sống”: mở chương trình thí điểm giải pháp (pilot) có bài bản, dành ra một phần dòng hàng, một phần kho, một cụm tuyến để start-up thử nghiệm; xây các “sandbox vận hành” với chỉ báo đo lường rõ ràng; nếu thành công thì cùng nhau mở rộng, nếu thất bại thì rút kinh nghiệm nhanh. Nhiều giải pháp không cần phải sở hữu riêng, mà có thể được đồng đầu tư, đồng phát triển, sau đó cung cấp cho cả ngành dưới dạng dịch vụ.

Các hiệp hội ngành hàng, hiệp hội logistics có thể là “cầu nối tin cậy”: giới thiệu start-up uy tín với hội viên, giúp chuẩn hóa bài toán nghiệp vụ, tổng hợp nhu cầu chung, tránh tình trạng “mỗi nơi một yêu cầu” khiến start-up bị xé lẻ nguồn lực. Các chương trình cuộc thi, giải thưởng đổi mới sáng tạo chỉ thực sự có ý nghĩa nếu đi kèm với gói hỗ trợ sau cuộc thi: cơ hội tiếp cận khách hàng, kết nối với nhà đầu tư, kế hoạch triển khai thử nghiệm.

Về phía nhà nước, chính sách hỗ trợ không chỉ dừng ở ưu đãi thuế hay thủ tục, mà nên hướng tới việc tạo “sân tập” an toàn cho giải pháp mới: cơ chế sandbox về eBL, eDO, thủ tục số; hỗ trợ tiêu chuẩn dữ liệu dùng chung cho logistics; khuyến khích kết nối hệ thống công (hải quan, cảng vụ, giao thông) với các nền tảng logistics số. Khi chi phí thử nghiệm và kết nối giảm xuống, cơ hội cho start-up bứt phá sẽ tăng lên.

Đổi mới sáng tạo trong logistics không chỉ là vài ứng dụng giao hàng “đẹp mắt”, mà là khả năng tái thiết kế cách dòng hàng – dòng tiền – dòng dữ liệu vận hành trong chuỗi cung ứng. Khi start-up công nghệ, doanh nghiệp logistics, hiệp hội và cơ quan quản lý cùng nhìn logistics như một “bài toán nền tảng” và sẵn sàng chia sẻ dữ liệu, chia sẻ rủi ro thí điểm, hệ sinh thái sẽ hình thành. Khi đó, thành công của một giải pháp không chỉ là lợi thế riêng của một doanh nghiệp, mà có thể lan tỏa thành lợi thế cạnh tranh của cả ngành.

Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo logistics Việt Nam đang ở giai đoạn “khai mở”, với nhiều tín hiệu hứa hẹn nhưng cũng không ít điểm nghẽn về vốn, dữ liệu và cơ chế hợp tác. Nếu chỉ trông chờ vào nỗ lực đơn lẻ của từng start-up, từng doanh nghiệp thì rất khó tạo ra những bước nhảy vọt. Ngược lại, nếu các doanh nghiệp lớn coi start-up là đối tác chiến lược, các hiệp hội đóng vai trò điều phối, còn nhà nước kiến tạo những “đường cao tốc dữ liệu” và khung thử nghiệm linh hoạt, logistics Việt Nam hoàn toàn có thể trở thành mảnh đất cho những mô hình nền tảng mới. Khi đó, câu chuyện không chỉ là ứng dụng nào được tải nhiều hơn, mà là giải pháp nào thực sự làm cho chuỗi cung ứng Việt Nam minh bạch hơn, nhanh hơn, xanh hơn và cạnh tranh hơn trên bản đồ khu vực.

Phong Lê