Logistics cho nông sản chế biến sâu: Làm sao giữ giá trị ở lại Việt Nam?

Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn chi phí logistics, bảo quản, phân phối và gia công sâu vẫn thuộc về các trung tâm ở nước ngoài. Câu hỏi đặt ra là: Việt Nam phải tổ chức lại chuỗi logistics như thế nào để giá trị sau thu hoạch và sau chế biến ở lại nhiều hơn trong nước?

Từ kỷ lục xuất khẩu nông sản đến bài toán “giữ giá trị”

Năm 2024, kim ngạch xuất khẩu nông sản chủ lực (gạo, cà phê, hạt điều, hồ tiêu, rau quả, thủy sản…) đều tăng mạnh: riêng gạo đạt 9 triệu tấn với 5,7 tỉ USD; xuất khẩu thủy sản khoảng 10 tỉ USD; nhóm nông sản trồng trọt khoảng 32,8 tỉ USD. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển các dòng sản phẩm chế biến sâu – từ nước ép, đồ hộp, snack trái cây, sản phẩm tiện lợi đến thực phẩm chức năng, đồ ăn nhanh.

Song, bức tranh chuỗi giá trị cho thấy phần “ngon” nhất vẫn nằm ở khâu chế biến, đóng gói, xây dựng thương hiệu và phân phối tại các thị trường cao cấp. Số liệu của các báo cáo thị trường cho thấy ngành chế biến thực phẩm trong nước tăng trưởng khoảng 7–8%/năm, đạt gần 80 tỉ USD, nhưng năng lực logistics đi kèm – đặc biệt là chuỗi lạnh, kho chuyên dụng, dịch vụ gia công, dán nhãn – chưa theo kịp. Một phần đáng kể nông sản Việt vẫn xuất dạng sơ chế, để rồi được chế biến – tái gắn nhãn tại nước nhập khẩu với giá trị gia tăng cao hơn nhiều lần.

Muốn “giữ giá trị”, không thể chỉ kêu gọi doanh nghiệp chế biến mà phải nhìn vào cả hệ sinh thái logistics: từ vùng nguyên liệu đến nhà máy, từ kho lạnh đến cảng biển, từ trung tâm phân phối đến kệ hàng siêu thị. Nếu chuỗi logistics vẫn đứt đoạn, chi phí cao, thời gian kéo dài và thiếu dịch vụ giá trị gia tăng, các nhà xuất khẩu khó có thể cạnh tranh với những tập đoàn đa quốc gia đã tối ưu chuỗi cung ứng toàn cầu.

Logistics cho chế biến sâu: chuỗi lạnh, đóng gói và cụm “food logistics park”

Một trong những “nút thắt” chính của chế biến sâu là năng lực chuỗi lạnh và logistics chuyên biệt cho thực phẩm. Thị trường logistics chuỗi lạnh phục vụ xuất khẩu thực phẩm được ước tính khoảng 1,2 tỉ USD, tăng trưởng nhờ xuất khẩu trái cây, thủy sản, thực phẩm chế biến, song vẫn bị đánh giá là phân mảnh, thiếu đồng bộ giữa kho, vận tải và dịch vụ giá trị gia tăng.

Đối với nông sản chế biến, ba trụ cột logistics cần được ưu tiên:

• Chuỗi lạnh từ vùng nguyên liệu đến nhà máy và cảng: giúp bảo toàn chất lượng nguyên liệu trước khi sơ chế và chế biến, đặc biệt với trái cây, thủy sản, sữa, thịt.
• Giải pháp đóng gói – bao bì tối ưu: kết hợp công nghệ MAP, bao bì thông minh, tối ưu kích thước – khối lượng cho container, giảm tỷ lệ hư hỏng và chi phí vận chuyển trên đơn vị sản phẩm.
• Cụm “food logistics park” quanh vùng nguyên liệu và cửa ngõ xuất khẩu: nơi tích hợp kho lạnh, kho mát, trung tâm phân loại – đóng gói, kiểm nghiệm, hải quan, dịch vụ phân phối nội địa và xuất khẩu.

Thay vì để mỗi doanh nghiệp nhỏ lẻ tự mò mẫm thuê kho, thuê xe, nhiều quốc gia đã phát triển mô hình “food logistics park” – nơi gom đủ chuỗi lạnh, trung tâm đóng gói, phòng lab, hải quan, dịch vụ vận tải, thậm chí cả trung tâm R&D sản phẩm mới. Với Việt Nam, những “công viên logistics thực phẩm” quanh Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên, Đông Nam Bộ… nếu được quy hoạch tốt sẽ là bệ phóng để nông sản chế biến sâu bứt khỏi tình trạng “bán nguyên liệu, mua lại thương hiệu ngoại”.

Kết nối thị trường cao cấp: tiêu chuẩn, truy xuất và dịch vụ sau biên giới

Chế biến sâu chỉ thực sự mang lại giá trị nếu sản phẩm đi được vào các thị trường có sức mua cao như EU, Mỹ, Nhật Bản, Hàn Quốc – nơi đòi hỏi chuẩn mực khắt khe về an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, môi trường và lao động. Việt Nam hiện sở hữu 17 FTA, trong đó có EVFTA, CPTPP, RCEP, mở cửa rất lớn cho hàng chế biến sâu. Nhưng “chìa khóa” để mở cửa không chỉ là thuế suất ưu đãi, mà là năng lực logistics – từ chứng nhận, kiểm định, chứng thư, C/O đến dịch vụ phân phối sau biên giới.

Các báo cáo ngành cho thấy xu hướng dịch chuyển sang sản phẩm giá trị cao trong thủy sản, trái cây chế biến, đồ ăn tiện lợi đang diễn ra, song nhiều doanh nghiệp vẫn gặp khó ở khâu đồng bộ tiêu chuẩn, chứng nhận và hệ thống truy xuất. Ở chiều ngược lại, các nhà bán lẻ quốc tế đang đòi hỏi nhà cung ứng phải đảm nhiệm luôn một phần logistics phía “downstream”: giao hàng tới DC khu vực, cung cấp dịch vụ dán nhãn riêng (private label), chia lẻ theo SKU của chuỗi siêu thị.

Điều này mở ra “địa hạt” mới cho doanh nghiệp logistics Việt: phát triển dịch vụ 3PL/4PL chuyên sâu cho nông sản chế biến – từ quản lý tồn kho, phân phối đa kênh, fulfillment đơn hàng TMĐT xuyên biên giới đến dịch vụ sau bán (quản lý hoàn trả, đổi hàng, thu gom bao bì). Những doanh nghiệp nào hiểu đồng thời ngôn ngữ logistics và ngôn ngữ công nghệ thực phẩm sẽ có lợi thế.

Trong chuỗi giá trị nông sản chế biến, logistics không còn là “chi phí phải chịu” mà là một phần cấu trúc sản phẩm. Một gói snack trái cây vào siêu thị châu Âu chứa cả câu chuyện vùng trồng, chuẩn mực môi trường, dấu chân carbon của vận tải, độ minh bạch truy xuất và chất lượng dịch vụ phân phối. Nếu logistics Việt chỉ đứng ngoài khâu chế biến sâu, giá trị gia tăng lớn nhất sẽ tiếp tục chảy sang các trung tâm ở nước ngoài.

Để giữ giá trị nông sản chế biến ở lại Việt Nam, không thể chỉ nói về năng lực nhà máy mà phải tái thiết kế cả chuỗi logistics: chuỗi lạnh từ vùng nguyên liệu, cụm food logistics park gắn với hành lang xuất khẩu, hệ thống đóng gói – truy xuất đạt chuẩn, dịch vụ phân phối sau biên giới. Trong bối cảnh xuất khẩu nông sản liên tiếp lập kỷ lục, đây là thời điểm thích hợp để Việt Nam chuyển từ “quốc gia cung cấp nguyên liệu” thành “trung tâm sản xuất – logistics cho thực phẩm chế biến giá trị cao” trong chuỗi cung ứng khu vực và toàn cầu.

Nguyễn Văn Toàn Cơ