Văn Thao - từ “Phố Phái” đến “Thế giới trong tầm tay”: Một mỹ học khai phóng trong nguồn mạch văn hoá Việt

Trong hành trình hội họa của Văn Thao, điều đáng chú ý không dừng ở khả năng dựng hình hay “bắt” thần thái chân dung, mà ở cách ông đặt mỗi gương mặt vào một trường liên tưởng văn hóa - thời đại rộng mở. Ở đó, con người không đứng một mình - họ đi cùng ký ức đô thị, nhịp điệu dân gian, sắc màu miền núi,… và cả những biểu tượng của kỷ nguyên công nghệ.

Bằng một tư duy tạo hình giàu tính khai phóng, Văn Thao biến hội họa thành phép “liên kết”: nối truyền thống với hiện đại, nối bản sắc với khát vọng vươn ra, để từ từng khuôn mặt cụ thể, người xem nhận ra một chân dung lớn hơn - chân dung của tinh thần Việt trong dòng chảy toàn cầu hóa.

“Mùa xuân bên Phố Phái”: Khi ký ức đô thị gặp điệu chèo Xuân

Trong “MÙA XUÂN BÊN PHỐ PHÁI”, Văn Thao chọn một mô-típ gợi nhớ mạnh: mái ngói phố cổ, đường viền kiến trúc cũ, sắc vàng ấm phủ lên không gian như một lớp thời gian. “Phố Phái” vốn gắn với danh họa Bùi Xuân Phái và đề tài phố cổ Hà Nội - một thứ phố không ồn ào, mà lặng lẽ, bền bỉ, thân thuộc. Nhưng Văn Thao không dừng ở việc “nhắc” Phái; ông tạo ra một khoảnh khắc kết nối, nơi Phố trong tranh Phái trở thành phông nền cho một chuyển động văn hóa sống: điệu chèo Xuân.

Chèo là loại hình nghệ thuật sân khấu truyền thống Việt Nam, phát triển mạnh ở miền Bắc, giàu tính dân tộc và tính quần chúng. Khi đưa “điệu chèo Xuân” vào tác phẩm, Văn Thao đang làm một động tác rất hiện đại: đưa âm thanh vào hình ảnh. Người xem không nghe thấy tiếng, nhưng cảm được nhịp: đường cọ kéo dài như câu hát ngân, mảng màu đậm-nhạt như phách trống, còn những bông hoa nhỏ trên nền xanh tím lại như nốt luyến, làm cho không gian phố cổ bỗng có “hơi thở mùa”.

Điểm đáng nói là: Văn Thao không tái dựng hiện thực theo kiểu minh họa lễ hội. Ông dùng ngôn ngữ tạo hình để khái quát hóa: mái nhà thành nhịp điệu, phố thành ký hiệu, con người thành dáng điệu. Đây là thứ “hình phẳng” mang tính liên tưởng - một mỹ học được nhắc đến ở đây như thói quen gạn lọc, lược bỏ rườm rà để làm bật nội dung chính. Nhờ vậy, “Mùa xuân bên Phố Phái” không chỉ là một bức tranh về Hà Nội; nó là một câu hỏi mềm: đô thị Việt sẽ giữ ký ức bằng cách nào - bằng bảo tàng tĩnh, hay bằng nghệ thuật sống?

“Âm thanh ngày mới”: Nét Dao đỏ và mỹ học tương phản của vùng cao

Nếu “Phố Phái” là ký ức đô thị, thì “ÂM THANH NGÀY MỚI” là ký ức miền cao. Tác phẩm khắc họa khái quát văn hóa người Dao đỏ bằng một bảng màu tương phản tươi mới. Dao đỏ nổi bật bởi trang phục truyền thống cầu kỳ, nhiều hoa văn và hệ màu rực rỡ; trong đó, các màu cơ bản như đỏ, trắng, vàng, xanh, chàm/đen thường xuất hiện như một “mã” thẩm mỹ cộng đồng. Văn Thao nắm rất chắc tinh thần ấy, nhưng ông không sa vào mô tả phục trang như một “catalog”. Ông chọn lối tạo hình tối giản: khuôn mặt nghiêng, đôi mắt nửa khép, bàn tay nâng một con chim trắng… tất cả như một nghi thức nhỏ, nơi thiên nhiên và con người đối thoại trong im lặng.

Chim trắng ở đây có thể đọc như biểu tượng của tin lành và khởi đầu; nhưng điều thú vị hơn là cách Văn Thao “tổ chức” nền xanh: các lớp cọ đan như sợi dệt, gợi cấu trúc thổ cẩm mà không cần vẽ thổ cẩm. Chính sự tiết chế ấy khiến bức tranh vượt khỏi vẻ đẹp trang trí để chạm tới chiều sâu: văn hóa không chỉ nằm ở họa tiết; văn hóa nằm ở nhịp sống và cảm thức với tự nhiên.

“Âm thanh ngày mới” cũng nói thêm về một năng lực của Văn Thao: ông có thể đưa bản sắc vào tranh mà không biến bản sắc thành “đạo cụ”. Cái “quyến rũ” của vùng cao trong tác phẩm không đến từ sự lạ mắt, mà đến từ nhân tính - một sự dịu dàng đằm sâu, như thể ngày mới bắt đầu từ một cái nhìn tử tế với sự sống nhỏ bé.

Từ chân dung doanh nhân đến biểu tượng công nghệ: “khai phóng” như một lựa chọn thẩm mỹ

Ở những dịp trước, chúng tôi từng ghi nhận tuyên ngôn sáng tạo của Văn Thao: ông bị thôi thúc bởi “rất nhiều gương mặt đẹp” - đẹp cả hình thể lẫn tâm hồn, trong suy nghĩ và cống hiến; và ông muốn thể hiện các gương mặt ấy một cách chân thực trong hội họa. Với cụm tác phẩm mới này cho thấy Văn Thao đang mở rộng “gương mặt đẹp” theo nghĩa rất rộng: đẹp vì nhân cách, đẹp vì năng lực tạo giá trị, đẹp vì dám đi tới tương lai.

Ở chân dung Doanh nhân Nguyễn Quốc Thái, Văn Thao chọn một nền màu xanh - vàng ấm, tạo cảm giác vững và sáng. Nụ cười mở, ánh nhìn trực diện nhưng không phô trương - đó là “chân dung của năng lượng xã hội”: sự tin cậy, bản lĩnh và cả cảm giác sẵn sàng đối thoại. Trong cách xử lý sáng tối, Văn Thao không ép nhân vật vào một khuôn “quyền lực”; ông giữ lại tính người - như thể bức tranh muốn nói: doanh nhân cũng là một dạng nghệ sĩ của đời sống, tạo hình tương lai bằng quyết định và trách nhiệm.

Nhưng cú chuyển mạnh nhất nằm ở “THẾ GIỚI TRONG TẦM TAY”: Văn Thao phác họa chân dung Jensen Huang (Hoàng Nhân Huân) - người đồng sáng lập và CEO của NVIDIA, một biểu tượng của kỷ nguyên AI. Bố cục bức tranh vừa chân dung vừa biểu tượng: nền cờ Mỹ, logo NVIDIA, và dấu ấn “VIN”/khát vọng Việt. Ngón tay bấm như cầm một “chip” vô hình - một ký hiệu của công nghệ lõi, của quyền năng mới trong cấu trúc thế giới.

Tác phẩm này đáng bàn ở chỗ: Văn Thao đưa một nhân vật toàn cầu vào tranh Việt không nhằm “thần tượng hóa”, mà để đặt ra một giấc mơ mang tính cộng đồng: khi Việt Nam vươn mình, công nghệ lõi không còn là câu chuyện xa vời. Đây là tinh thần khai phóng: hội họa không chỉ hồi cố truyền thống; hội họa có thể là tấm bản đồ tinh thần cho tương lai.

Và để cân bằng các biểu tượng lớn ấy, Văn Thao quay về một “vũ trụ nhỏ” trong “BÉ MỠ”: gương mặt trẻ thơ cận ảnh, đôi môi chúm chím, hai chấm màu như trò chơi, nền nâu trầm như một vòng tay ấm. Sau mọi tham vọng thời đại, hội họa vẫn phải trả lời câu hỏi giản dị: con người có hạnh phúc không? Ở “Bé Mỡ”, Văn Thao cho thấy ông không đánh mất khả năng bắt khoảnh khắc - một khả năng làm cho cái bình thường trở nên đáng nhớ.

Khi hội họa trở thành năng lực “liên kết” và “truyền lửa”

Điều làm nên sức cuốn hút của Văn Thao, rốt cuộc, không nằm ở việc ông vẽ được bao nhiêu gương mặt, mà nằm ở việc ông liên kết được bao nhiêu tầng ý nghĩa. Chúng tôi từng gọi ông là người “vẽ như là sống” và nhấn mạnh triết lý nghề: tối giản để nhấn ý, để cảm xúc bật lên; đồng thời ghi nhận vai trò “truyền lửa” qua việc dạy vẽ, hun đúc cho nhiều học sinh thành danh.

Ở loạt tác phẩm mới, “sống” không còn chỉ là đời sống cá nhân của họa sĩ, mà là đời sống của một nền văn hóa đang chuyển động. “Mùa xuân bên Phố Phái” giữ ký ức đô thị bằng nhịp chèo; “Âm thanh ngày mới” giữ bản sắc miền cao bằng sự tiết chế tinh tế; chân dung Nguyễn Quốc Thái và Jensen Huang mở ra một trục đối thoại mới giữa Việt Nam và thế giới, giữa truyền thống và công nghệ; còn “Bé Mỡ” nhắc rằng mọi hiện đại hóa cuối cùng cũng phải quay về với sự trong trẻo, hồn nhiên của con người.

Văn Thao, vì thế, đáng được đọc như một họa sĩ của “độ nối”: nối miền xuôi - miền ngược, nối ký ức - hiện tại, nối giấc mơ dân tộc - tham vọng toàn cầu. Và khi hội họa làm được việc “nối”, nó không chỉ đẹp; nó trở thành một thứ năng lượng văn hóa - thứ năng lượng khiến người xem tin rằng: chúng ta có thể đi xa hơn, mà vẫn là chính mình.

Lê Văn Hỷ