Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh và hình hài mới của báo chí đô thị trong kỷ nguyên hội tụ

Nếu bài toán quy hoạch báo chí ở cấp quốc gia đặt ra yêu cầu tinh gọn để mạnh hơn, thì bài toán báo chí đô thị đặt ra một yêu cầu cụ thể hơn: làm thế nào để sau hợp nhất, báo chí không mất đi bản sắc, không làm phẳng những tiếng nói chuyên biệt, không rơi vào cồng kềnh mới, mà thật sự trở thành một trung tâm thông tin hiện đại, giàu năng lực phục vụ công chúng. Đây là vấn đề rất lớn, bởi đô thị hôm nay không còn vận hành theo nhịp thông tin chậm. Mỗi quyết sách về giao thông, quy hoạch, giáo dục, y tế, môi trường, kinh tế, an sinh hay văn hóa đều lập tức chạm đến hàng triệu người dân và doanh nghiệp. Trong không gian ấy, báo chí đô thị phải có mặt nhanh hơn, sâu hơn, có trách nhiệm hơn và hữu ích hơn.

Hà Nội là Thủ đô, là trung tâm chính trị - hành chính quốc gia, đồng thời là không gian văn hiến, bản sắc và sáng tạo. Việc thành lập Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội trên cơ sở sáp nhập sáu cơ quan báo chí của thành phố cho thấy một bước chuyển quan trọng: từ nhiều đầu mối truyền thông cùng phản ánh một đô thị, đến một thiết chế báo chí có khả năng tổ chức dòng chảy thông tin thống nhất hơn, chuyên sâu hơn và có sức lan tỏa lớn hơn. Nhưng giá trị của mô hình này không chỉ nằm ở sự hợp nhất tổ chức. Điều đáng chú ý hơn là tư duy: báo chí Hà Nội không chỉ “đưa tin”, mà phải tham gia “kiến tạo giải pháp”.

Với TP.HCM, câu chuyện lại mang một sắc thái khác. Đây là đô thị đặc biệt năng động, trung tâm kinh tế lớn, nơi nhịp sống thị trường, đổi mới sáng tạo, doanh nghiệp, người lao động, văn hóa trẻ và các cộng đồng xã hội đan xen mạnh mẽ. Việc hình thành Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình TP.HCM với các đơn vị báo chí chủ lực và một trung tâm đào tạo - truyền thông cho thấy tư duy tổ chức báo chí theo hướng đa phương tiện, đa sản phẩm và có khả năng kết nối giữa nội dung, công nghệ, đào tạo, sự kiện, dịch vụ truyền thông.

Nếu Hà Nội gợi mở hình ảnh một thiết chế báo chí Thủ đô với trọng tâm chính luận, chính sách, bản sắc và quản trị, thì TP.HCM gợi mở hình ảnh một hệ sinh thái truyền thông đô thị năng động, nơi báo chí phải thích ứng nhanh với công chúng số, với kinh tế báo chí, với các nền tảng nội dung mới và với nhu cầu thông tin rất đa dạng của một thành phố luôn chuyển động. Ở TP.HCM, người dân không chỉ cần biết một quyết sách đã được ban hành; họ còn cần hiểu quyết sách đó tác động thế nào đến doanh nghiệp nhỏ, đến người lao động, đến thị trường, đến đời sống từng khu phố, từng ngành nghề, từng nhóm công chúng. Báo chí đô thị vì thế phải có khả năng “dịch” chính sách thành ngôn ngữ đời sống, đồng thời đưa hơi thở đời sống trở lại bàn nghị sự chính sách.

Nhìn từ hai mô hình ấy, có thể thấy báo chí đô thị trong kỷ nguyên hội tụ đang đi qua một sự thay đổi căn bản. Trước đây, sức mạnh của một cơ quan báo chí thường được đo bằng thương hiệu tờ báo, lượng phát hành, rating, số lượng phóng viên hoặc mạng lưới cộng tác viên. Hôm nay, những thước đo đó vẫn quan trọng, nhưng chưa đủ. Sức mạnh mới nằm ở năng lực tích hợp: tích hợp loại hình báo chí, tích hợp dữ liệu, tích hợp công nghệ, tích hợp nguồn lực con người, tích hợp kênh phân phối và tích hợp niềm tin công chúng. Một bản tin thời sự, một bài phân tích chuyên sâu, một video ngắn, một tọa đàm trực tuyến, một podcast, một đồ họa dữ liệu hay một chiến dịch truyền thông chính sách không nên là những sản phẩm rời rạc, mà phải nằm trong một chiến lược nội dung thống nhất.

Tuy nhiên, hội tụ không có nghĩa là đồng dạng. Đây là điểm rất cần được nhấn mạnh. Mỗi tờ báo, mỗi kênh truyền hình, mỗi thế hệ nhà báo đều có lịch sử, phong cách, công chúng và ký ức nghề nghiệp riêng. Nếu hợp nhất chỉ để có một tên gọi chung mà làm mất đi những phẩm chất riêng ấy, báo chí sẽ nghèo đi. Sức mạnh của mô hình mới không nằm ở việc xóa bản sắc, mà ở khả năng tổ chức các bản sắc trong một cấu trúc mới, để mỗi giá trị được kế thừa, được nâng cấp và được đặt vào một tầm hoạt động rộng hơn. Hà Nội cần giữ được chiều sâu văn hiến, tinh thần chính luận, vẻ đẹp văn hóa của báo chí Thủ đô. TP.HCM cần giữ được sự năng động, thực tiễn, nhanh nhạy, gần dân, gần doanh nghiệp, gần nhịp sống thị trường. Hội tụ đúng nghĩa là cộng hưởng, không phải triệt tiêu.

Trong thời đại trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và truyền thông tức thời, báo chí đô thị còn phải đối diện với một nghịch lý: thông tin nhiều hơn, nhưng niềm tin dễ bị tổn thương hơn. Người dân đô thị tiếp nhận thông tin từ vô số nguồn; họ có thể đọc tin trên mạng xã hội trước khi báo chí chính thống kịp xuất bản. Nhưng chính vì vậy, giá trị của báo chí không mất đi. Ngược lại, nó trở nên quan trọng hơn. Công chúng cần một nơi để kiểm chứng, cần một giọng nói có trách nhiệm, cần những phân tích không bị cuốn theo đám đông, cần sự bình tĩnh trước nhiễu loạn. Báo chí đô thị tương lai phải là một hạ tầng mềm của niềm tin: giúp thành phố hiểu chính mình, giúp chính quyền lắng nghe xã hội, giúp người dân có thêm căn cứ để đối thoại và cùng tham gia phát triển.

Từ Hà Nội đến TP.HCM, có thể nhìn thấy một viễn ảnh mới: báo chí đô thị không chỉ là người kể chuyện về thành phố, mà là một thành tố trong năng lực vận hành thành phố hiện đại. Một đô thị thông minh không thể thiếu truyền thông thông minh. Một chính quyền kiến tạo không thể thiếu báo chí có năng lực phản biện xây dựng. Một cộng đồng dân cư văn minh không thể thiếu thông tin chính xác, nhân văn và có trách nhiệm. Và một nền kinh tế đô thị năng động không thể thiếu những kênh truyền thông đủ tin cậy để kết nối chính sách, thị trường, doanh nghiệp và người dân.

Vì vậy, điều đáng kỳ vọng nhất sau những bước sắp xếp ở Hà Nội và TP.HCM không phải chỉ là bộ máy gọn hơn, tên gọi mới hơn hay nền tảng công nghệ hiện đại hơn. Điều đáng kỳ vọng là sự ra đời của một tinh thần báo chí đô thị mới: sâu sắc trong chính luận, nhanh nhạy trong thực tiễn, sáng tạo trong phương thức thể hiện, nhân văn trong cách tiếp cận con người và có trách nhiệm trong từng thông tin đưa đến công chúng. Khi đó, báo chí không chỉ đi cùng thành phố. Báo chí sẽ góp phần làm cho thành phố trở nên minh bạch hơn, đối thoại hơn, đáng sống hơn và giàu niềm tin hơn trong kỷ nguyên hội tụ.

TS. Lê Văn Hỷ