Vai trò Hiệp hội ngành nghề: “hạ tầng mềm” của hệ sinh thái logistics

Khi ngành logistics cần nhiều hơn những doanh nghiệp đơn lẻ

Logistics là một ngành có tính liên kết rất cao. Một lô hàng muốn đi từ nhà máy đến thị trường quốc tế cần sự tham gia của nhiều chủ thể: chủ hàng, forwarder, hãng tàu, cảng biển, hải quan, nhà vận tải, kho bãi, bảo hiểm, ngân hàng, kiểm dịch, công nghệ, nhà phân phối và người mua. Không một doanh nghiệp đơn lẻ nào có thể một mình giải quyết tất cả điểm nghẽn của toàn chuỗi.

Điểm đặc biệt của logistics là hiệu quả của một doanh nghiệp phụ thuộc rất lớn vào hiệu quả của hệ thống xung quanh. Một doanh nghiệp giao nhận có thể làm tốt, nhưng nếu cảng tắc, thủ tục chậm, đường kết nối yếu, dữ liệu không liên thông, chi phí không minh bạch hoặc thiếu nhân lực, dịch vụ cuối cùng vẫn bị ảnh hưởng. Một nhà vận tải có thể tối ưu đội xe, nhưng nếu khách hàng giao hàng không đúng lịch, kho bãi chờ lâu, điểm giao thiếu chuẩn, chi phí vẫn tăng.

Chính vì vậy, logistics cần một cơ chế phối hợp ngoài phạm vi doanh nghiệp đơn lẻ. Đó là nơi hiệp hội ngành nghề phát huy vai trò. Hiệp hội không thay doanh nghiệp làm kinh doanh, không thay nhà nước quản lý, nhưng có thể trở thành cầu nối giữa doanh nghiệp - chính sách - thị trường - tri thức - tiêu chuẩn.

Hiệp hội là tiếng nói tập hợp của ngành

Một trong những vai trò quan trọng nhất của hiệp hội là tập hợp tiếng nói doanh nghiệp. Trong quá trình xây dựng chính sách, cơ quan quản lý cần thông tin từ thực tiễn. Nhưng nếu từng doanh nghiệp phản ánh riêng lẻ, vấn đề dễ bị phân tán. Hiệp hội có thể tổng hợp thành bức tranh chung: điểm nghẽn nằm ở đâu, quy định nào chưa phù hợp, chi phí nào đang tăng, thủ tục nào gây chậm, hạ tầng nào cần ưu tiên, chính sách nào cần điều chỉnh.

Điều này đặc biệt quan trọng trong logistics vì nhiều điểm nghẽn nằm giữa các cơ quan và địa phương. Một vấn đề thông quan có thể liên quan đến hải quan, kiểm dịch, cảng, doanh nghiệp vận tải và chủ hàng. Một vấn đề cảng cạn có thể liên quan đến quy hoạch đất, giao thông, hải quan, đầu tư và địa phương. Một vấn đề logistics xanh có thể liên quan đến giao thông, môi trường, năng lượng, thương mại và tài chính.

Hiệp hội có thể giúp chuyển phản ánh rời rạc thành kiến nghị có cấu trúc. Một kiến nghị tốt không chỉ nói “doanh nghiệp khó khăn”, mà phải chỉ ra khó ở đâu, ảnh hưởng ra sao, số liệu thế nào, đề xuất giải pháp gì và cơ quan nào có thể xử lý. Đây là năng lực rất quan trọng của một hiệp hội chuyên nghiệp.

Hiệp hội ngành nghề không chỉ là nơi tổ chức sự kiện và gặp gỡ hội viên. Với logistics, hiệp hội cần trở thành “hạ tầng mềm” của ngành: tập hợp tiếng nói, chuẩn hóa tri thức, kết nối doanh nghiệp, hỗ trợ chính sách, đào tạo nhân lực và thúc đẩy các chuẩn mực mới về dữ liệu, xanh hóa và hội nhập.

Từ kết nối hội viên đến tạo giá trị thực

Nhiều hiệp hội dễ rơi vào tình trạng hoạt động chủ yếu theo sự kiện: hội thảo, tọa đàm, gặp gỡ, ký kết, chụp hình, đưa tin. Những hoạt động này cần thiết, nhưng chưa đủ. Trong bối cảnh mới, doanh nghiệp cần hiệp hội tạo giá trị thực hơn: thông tin thị trường, cảnh báo rủi ro, đào tạo kỹ năng, kết nối dịch vụ, hỗ trợ pháp lý, tư vấn tiêu chuẩn, dữ liệu ngành và cơ hội hợp tác.

Với logistics, hiệp hội có thể phát triển các nhóm công tác chuyên đề: logistics xanh, hải quan số, eFBL, đào tạo nhân lực, air cargo, cảng biển, đường sắt liên vận, chuỗi lạnh, thương mại điện tử, SME logistics và quản trị rủi ro. Mỗi nhóm công tác không chỉ họp định kỳ, mà cần tạo sản phẩm cụ thể: báo cáo, checklist, khuyến nghị chính sách, webinar đào tạo, bộ câu hỏi thường gặp, hướng dẫn thực hành hoặc chương trình kết nối doanh nghiệp.

Cách làm này giúp hiệp hội chuyển từ mô hình “tổ chức hoạt động” sang mô hình “sản xuất giá trị”. Hội viên không chỉ tham gia để có quan hệ, mà tham gia vì nhận được kiến thức, dữ liệu, cơ hội và tiếng nói chính sách.

Hiệp hội và nhiệm vụ chuẩn hóa tri thức ngành

Logistics là lĩnh vực có nhiều thuật ngữ, chuẩn mực và thông lệ quốc tế. Incoterms, vận đơn điện tử, hải quan số, Scope 3, GLEC, CBAM, chứng từ đa phương thức, hàng nguy hiểm, chuỗi lạnh, air cargo, fulfillment, ESG - tất cả đều cần được diễn giải đúng và cập nhật thường xuyên. Nếu doanh nghiệp hiểu sai, rủi ro vận hành và pháp lý có thể rất lớn.

Hiệp hội có thể đóng vai trò “bộ lọc tri thức” cho ngành. Thay vì để doanh nghiệp tự bơi trong biển thông tin, hiệp hội có thể chọn lọc nguồn tin đáng tin cậy, dịch thuật, giải thích, tổ chức đào tạo và chuyển hóa thành hướng dẫn thực hành cho doanh nghiệp Việt Nam. Điều này đặc biệt hữu ích với doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Không phải doanh nghiệp nào cũng có bộ phận pháp chế, ESG, logistics quốc tế hoặc dữ liệu. Hiệp hội có thể giúp họ tiếp cận tri thức nền tảng với chi phí thấp hơn và độ tin cậy cao hơn. Đây là một phần của sứ mệnh phát triển năng lực ngành.

Hiệp hội trong chuyển đổi xanh và số

Hai xu hướng lớn của logistics hiện nay là xanh hóa và số hóa. Cả hai xu hướng này đều đòi hỏi hành động tập thể. Một doanh nghiệp riêng lẻ khó tự xây chuẩn dữ liệu phát thải, khó tự thúc đẩy eFBL, khó một mình tạo nền tảng hải quan số, khó thay đổi thói quen chia sẻ dữ liệu nếu các bên khác chưa tham gia.

Hiệp hội có thể thúc đẩy nhận thức, thử nghiệm, chuẩn hóa và nhân rộng. Ví dụ, hiệp hội có thể xây chương trình đào tạo Scope 3 cho doanh nghiệp logistics; khuyến khích hội viên đo phát thải vận tải; kết nối với các tổ chức quốc tế; tổ chức thí điểm chứng từ điện tử; đề xuất chuẩn dữ liệu; hoặc xây bộ chỉ số logistics xanh phù hợp với doanh nghiệp Việt Nam.

Trong số hóa, hiệp hội cũng có thể làm cầu nối giữa doanh nghiệp công nghệ và doanh nghiệp logistics. Nhiều doanh nghiệp muốn chuyển đổi số nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Hiệp hội có thể giới thiệu giải pháp, tổ chức đánh giá nhu cầu, chia sẻ case study thành công và cảnh báo rủi ro khi đầu tư công nghệ không phù hợp.

Hiệp hội cần chuyên nghiệp hóa chính mình

Muốn hỗ trợ doanh nghiệp, hiệp hội cũng phải tự chuyên nghiệp hóa. Một hiệp hội hiện đại cần có bộ phận nghiên cứu, truyền thông, đào tạo, hội viên, đối ngoại, dữ liệu và chính sách. Cần có lịch hoạt động rõ, sản phẩm tri thức định kỳ, cơ chế lắng nghe hội viên, báo cáo kết quả và chỉ số đo lường.

Hiệp hội cũng cần tránh tình trạng hoạt động quá rộng nhưng thiếu chiều sâu. Với nguồn lực hạn chế, nên chọn một số chương trình trọng điểm có thể tạo tác động rõ: đào tạo nhân lực logistics, kiến nghị giảm điểm nghẽn thủ tục, thúc đẩy logistics xanh, hỗ trợ SME, kết nối chuỗi lạnh, xây dựng dữ liệu ngành hoặc phát triển mạng lưới đối tác quốc tế.

Đặc biệt, truyền thông của hiệp hội cần đi vào thực chất. Mỗi sự kiện không chỉ nên kết thúc bằng tin bài, mà cần có kết quả: kiến nghị nào được ghi nhận, doanh nghiệp nào được kết nối, vấn đề nào được giải quyết, tài liệu nào được phát hành, khóa đào tạo nào được mở, dữ liệu nào được chia sẻ.

Trong phát triển logistics, hạ tầng cứng rất quan trọng. Nhưng hạ tầng mềm cũng quan trọng không kém. Nếu không có tiếng nói chung, tiêu chuẩn chung, dữ liệu chung, tri thức chung và cơ chế hợp tác, các khoản đầu tư vào cảng, đường, kho, công nghệ khó phát huy hết giá trị.

Hiệp hội ngành nghề chính là một phần của hạ tầng mềm đó. Với Việt Nam, khi logistics bước vào giai đoạn xanh hơn, số hơn, phức tạp hơn và hội nhập sâu hơn, vai trò của hiệp hội càng cần được nâng cấp. Một hiệp hội mạnh không chỉ có nhiều hội viên, mà phải tạo được giá trị thật cho hội viên và góp phần làm cho toàn ngành vận hành thông minh hơn, minh bạch hơn và có sức cạnh tranh cao hơn.

TS. Lê Văn Hỷ