Vận chuyển gia súc sống và kiểm soát dịch bệnh

Đủ điều kiện vận chuyển trước khi lên xe

Chương 7.3 về vận chuyển động vật bằng đường bộ của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH), bản trực tuyến năm 2022, nhấn mạnh đánh giá khả năng chịu đựng chuyến đi. Khi có nghi ngờ, cần bác sĩ thú y kiểm tra. Động vật không đủ điều kiện không được đưa vào chuyến vận chuyển thương mại. Khuyến nghị này là nền kỹ thuật, không thay thế pháp luật Việt Nam.

Thông tư 01/2026/TT-BNNMT, có hiệu lực từ 1/1/2026, thay thế Thông tư 25/2016/TT-BNNPTNT và các văn bản sửa đổi được nêu tại Điều 30. Với động vật thuộc diện kiểm dịch khi vận chuyển ra khỏi địa bàn cấp tỉnh, phải thực hiện thủ tục theo trường hợp áp dụng. Điều 5 quy định việc kiểm tra, cấp giấy chứng nhận và giám sát khử trùng phương tiện. Doanh nghiệp cần xác định đúng nguồn đàn, mục đích và hồ sơ trước khi điều xe.

Theo thông tin của lực lượng quản lý thị trường Cao Bằng, ngày 9/4/2026, một xe chở 9 con lợn, tổng khối lượng 950 kg, bị phát hiện không có giấy chứng nhận kiểm dịch. Lái xe khai mua lợn tại Thái Nguyên để đưa vào Cao Bằng. Vụ việc cho thấy kiểm tra hồ sơ cần bắt đầu trước chuyến đi; thông tin này không đủ để kết luận đàn lợn đã nhiễm bệnh.

Kế hoạch nhận hàng cần xác định đàn, nơi xuất phát, nơi đến và thời điểm bàn giao. Ghép nhiều điểm lấy hàng đòi hỏi đánh giá tiếp xúc giữa các đàn. Tình trạng sức khỏe và yêu cầu thú y phải được làm rõ trước khi xác nhận phương án, tránh để tài xế tự giải quyết tại trại.

Chăm sóc động vật và giữ vệ sinh trong hành trình

Tài liệu năm 2022 của Cơ quan An toàn thực phẩm châu Âu (EFSA) nhấn mạnh không gian, nhiệt độ và thời gian là các yếu tố quan trọng khi vận chuyển gia súc. Diện tích cần thiết phụ thuộc khối lượng sống và loại động vật. Khi chọn xe, doanh nghiệp phải xét không gian sử dụng, thông khí và điều kiện hành trình; không nên lấy sức chở theo tấn làm căn cứ duy nhất để quyết định số con.

Đánh giá EFSA năm 2022 về vận chuyển lợn ghi nhận nguy cơ do nóng, thiếu nước, chuyển động và ghép những con chưa quen nhau. Tài liệu cũng lưu ý dừng xe với không gian chật không tự bảo đảm động vật được uống và nghỉ hiệu quả. Đây là căn cứ kỹ thuật về lợn; lịch chăm sóc phải phù hợp đàn thực tế, không áp dụng một khoảng dừng cố định cho mọi loài.

Trước chuyến đi, cần kiểm tra sàn, vách ngăn, cửa và lối dẫn lên xuống xe. Bề mặt trơn, phần sắc nhọn hoặc lối đi không phù hợp phải được xử lý trước khi đưa đàn vào. Nhân viên cần biết cách điều khiển gia súc bình tĩnh, tránh dồn ép để kịp giờ. Nơi gửi và nơi nhận nên chuẩn bị người hỗ trợ, để khâu giao nhận không trở thành thời gian chờ kéo dài trên xe.

Tài liệu an toàn sinh học ngành lợn năm 2010 của Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO), WOAH khi đó mang tên OIE, và Ngân hàng Thế giới nêu nguyên tắc tách biệt, làm sạch rồi khử trùng. Phân và chất bẩn phải được loại trước khi khử trùng phương tiện. Bài học vận hành là dành thời gian, địa điểm và người chịu trách nhiệm vệ sinh giữa các chuyến, không chỉ ghi một lần phun thuốc.

Phương án dự phòng phải chỉ rõ liên hệ thú y và người có quyền quyết định khi xe hỏng, đường bị chặn hoặc động vật có biểu hiện bất thường. Tài xế cần báo vị trí, thời gian và tình trạng quan sát được. Không tự ý dỡ đàn tại nơi chưa được đánh giá hoặc chuyển xe khi chưa đáp ứng yêu cầu thú y. Xử lý sự cố phải bảo vệ động vật và hạn chế tiếp xúc có thể làm lây bệnh.

Trước khi xe rời điểm tập kết, cần xác nhận đàn phù hợp chuyến đi; hồ sơ đúng trường hợp kiểm dịch; phương tiện và vệ sinh đạt yêu cầu; nước uống, chăm sóc và nơi nhận đã được chuẩn bị. Danh sách liên hệ phải có người phụ trách đàn, tài xế, nơi nhận và đầu mối thú y. Khi có bất thường, ghi rõ thời gian, vị trí, số con ảnh hưởng và việc đã làm để quyết định dựa trên thông tin.

Bàn giao trách nhiệm và tính đủ chi phí phòng ngừa

Hội thảo WOAH tại Amman, Jordan, từ 13–15/1/2026, tiếp cận vận chuyển theo toàn bộ hành trình, nhấn mạnh trách nhiệm và trao đổi thông tin giữa các bên. Với doanh nghiệp, cách nhìn này giúp tránh khoảng trống giữa chủ đàn, đơn vị vận tải và nơi nhận. Cần biết ai theo dõi, ai tiếp nhận thông báo và ai phối hợp xử lý trong từng giai đoạn, thay vì chỉ giao cho người cầm lái.

Tại nơi đến, nên đối chiếu số con, hồ sơ và tình trạng đàn với thông tin lúc xuất phát; ghi nhận thời gian, điểm bất thường và cách xử lý. Việc nhập đàn vào khu nuôi phải theo yêu cầu thú y, an toàn sinh học của cơ sở. Xe và người giao nhận cần đi theo luồng đã thống nhất, tránh để một chuyến giao hàng tạo thêm tiếp xúc không cần thiết với đàn đang nuôi.

Chi phí cần tính cả thời gian chờ, vệ sinh xe, chăm sóc, hồ sơ và thay đổi phương án. Cước thấp chưa chắc tiết kiệm nếu gia súc bị tổn thương hoặc chậm tiếp nhận. So sánh nhà vận tải cần dựa trên cùng điều kiện phục vụ, tình trạng đàn khi giao và chất lượng hồ sơ.

Doanh nghiệp nên theo dõi giao nhận đúng kế hoạch, sự cố, thời gian chờ và việc vệ sinh xe; rà soát nguyên nhân khi có sự cố. Hợp đồng cần làm rõ quyền hoãn chuyến, chi phí xử lý và nghĩa vụ báo tin. Thỏa thuận thương mại không thay thế quyết định thú y hoặc yêu cầu phòng, chống dịch.

Vận chuyển gia súc sống nối sản xuất với thị trường nhưng cũng tạo các điểm tiếp xúc cần kiểm soát. Một dịch vụ tốt phải giữ động vật trong điều kiện phù hợp, thực hiện đúng yêu cầu thú y và bàn giao thông tin đầy đủ. Lập kế hoạch, chi phí và trách nhiệm rõ ràng giúp bảo vệ đàn, giảm gián đoạn và duy trì dòng cung ứng thực phẩm.

Sĩ Minh