Doanh nghiệp ưu tiên thỏa thuận công nhận lẫn nhau trong TPP (phần 1)

(Vietnam Logistics Review)Chương trình doanh nghiệp ưu tiên (AEO) và thỏa thuận công nhận lẫn nhau của các nước trên thế giới và trong TPP là sáng kiến tạo thuận lợi thương mại đối với các doanh nghiệp chấp hành tốt pháp luật và đáp ứng điều kiện an ninh chuỗi cung ứng. Tham gia vào chương trình này, các chủ thể hoạt động trong chuỗi cung ứng quốc tế sẽ được hưởng cơ chế ưu tiên và thuận lợi cao trong việc làm thủ tục xuất nhập khẩu hàng hóa tại Việt Nam và các nước thành viên TPP, qua đó cắt giảm chi phí và thời gian giao dịch thương mại quốc tế, nâng cao giá trị gia tăng.

Các khái niệm và nội dung liên quan

Sáng kiến doanh nghiệp ưu tiên (AEO) là một trong những nội dung của Bộ tiêu chuẩn về đảm bảo an ninh và tạo thuận lợi hóa thương mại toàn cầu (SAFE) của Tổ chức Hải quan thế giới (WCO). SAFE ra đời vào năm 2005 với mục tiêu ngăn chặn khủng bố, chống thất thoát nguồn thu thuế hải quan và tăng cường thuận lợi hóa thương mại toàn cầu. Theo đó, AEO là các chủ thể kinh tế được phê chuẩn, là đối tác tin cậy của cơ quan hải quan trên cơ sở đáp ứng các chuẩn mực về AEO theo Khung tiêu chuẩn SAFE của WCO cũng như các quy định, tiêu chí tương đương tại các quốc gia. Một số lợi ích điển hình mà các AEO có được khi thực hiện thủ tục XNK hàng hóa là: (1) Hạn chế kiểm tra thực tế hàng hóa và chứng từ trong quá trình làm thủ tục thông quan hàng hóa; (2) ưu đãi về thủ tục kê khai, nộp thuế XNK, (3) đối tác tin cậy, thân thiện với hải quan và cơ quan quản lý nhà nước. Chương trình này không giới hạn về chủ thể hoạt động trong chuỗi cung ứng quốc tế, bao gồm thương nhân XNK, DN chuyên chở, công ty giao nhận, cung cấp dịch vụ logistics, kinh doanh kho bãi cũng như đại lý hải quan, cảng.

Thỏa thuận công nhận lẫn nhau về doanh nghiệp ưu tiên (MRA AEO) được hiểu là: các nước ký kết sẽ dành cho AEO nước đối tác cơ chế ưu tiên và tạo thuận lợi trong quá trình thông quan hàng hóa XNK giống như đối với AEO nước mình. Thành công của quá trình đàm phán ký kết và thực thi thỏa thuận công nhận lẫn nhau phụ thuộc vào sự tương thích về chương trình doanh nghiệp ưu tiên cũng như hợp tác và kết nối giữa các cơ quan hải quan hai nước đối tác. Trong bối cảnh hiện nay, khi các nước cam kết cắt giảm mạnh mẽ hàng rào thuế quan và kỹ thuật theo các Hiệp định thương mại tự do như TPP, thỏa thuận công nhận lẫn nhau về công tác quản lý hải quan được xem là sự cam kết dỡ bỏ hàng rào thủ tục hành chính trong thương mại quốc tế. Thành công trong việc ký kết các thỏa thuận công nhận lẫn nhau về doanh nghiệp ưu tiên sẽ tạo ra lợi thế cạnh tranh về chi phí và thời gian giao dịch cho các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng quốc tế của hai nước. Vì vậy, chương trình này đã được các nước thành viên Tổ chức Hải quan thế giới hưởng ứng và phát triển nhanh với thỏa thuận đầu tiên và duy nhất giữa Hoa Kỳ - Niu Zi Lân năm 2007, đến ngày 3.6.2015 đã có 33 thỏa thuận ký kết.

Các thành viên Hiệp định TPP cũng tích cực đàm phán ký kết các MRA AEO trên phạm vi thế giới và khu vực. Tính đến hết năm 2015, Hoa Kỳ hiện là quốc gia dẫn đầu với số lượng 9 MRA AEO trên toàn thế giới và 5 MRA AEO với các nước thành viên TPP . Tính riêng trong TPP đã có 10 thỏa thuận công nhận lẫn nhau được ký kết với sự tham gia của các nước thành viên.

Áp dụng tại Việt Nam

Năm 2011, VN thực hiện thí điểm chương trình doanh nghiệp ưu tiên với cơ sở pháp lý là Thông tư số 63/2011/TT-BTC, giai đoạn này có 12 doanh nghiệp được công nhận doanh nghiệp ưu tiên (Theo Tổng Cục Hải quan, 2011).

Chương trình AEO chính thức thực hiện năm 2013 với quy định chi tiết tại Thông tư 86/2013/TTBTC. Giai đoạn này, chương trình vẫn tập trung vào mục tiêu và giải pháp tạo thuận lợi đối với các DN đáp ứng điều kiện hưởng chế độ ưu tiên trong quá trình thông quan hàng hóa XNK. Tuy nhiên, VN chưa có quy định pháp lý về chuẩn mực an ninh chuỗi cung ứng bao gồm hệ thống kiểm soát an ninh nội bộ doanh nghiệp, an ninh trong hoạt động sản xuất, kinh doanh cũng như tham gia chuỗi cung ứng quốc tế theo Khung tiêu chuẩn SAFE, WCO.

Từ ngày 01.01.2015, chương trình AEO tại VN chính thức được luật hóa từ điều 42 đến điều 45 trong Luật Hải quan 2014. Ngoài ra, Nghị định 08/2015/NĐ-CP và Thông tư 72/2015/TT-BTC về hướng dẫn chi tiết thực thi chương trình đã tương thích khá cao với chuẩn mực, khuyến nghị thực hành về doanh nghiệp ưu tiên của SAFE, đặc biệt là điều kiện an ninh chuỗi cung ứng hàng hóa quốc tế và hệ thống kiểm soát an ninh nội bộ doanh nghiệp là yếu tố bắt buộc đối với AEO.

Nếu như ở giai đoạn thí điểm, chương trình chỉ áp dụng đối với các DN XNK hàng hóa đạt kim ngạch cao và tuân thủ tốt quy định pháp luật hải quan thì từ năm 2015, VN mở rộng đối với các chủ thể bao gồm: Doanh nghiệp ưu tiên là doanh nghiệp XNK hàng hóa được cơ quan hải quan công nhận là doanh nghiệp ưu tiên; Đại lý ưu tiên là DN kinh doanh dịch vụ đại lý làm thủ tục hải quan được cơ quan hải quan công nhận là doanh nghiệp ưu tiên.

Tuy nhiên, tính đến hết năm 2015, tổng số DN được hưởng chế độ ưu tiên tại VN là 43 DN thương mại với cơ cấu như biểu đồ 1.

Cơ cấu về DN ưu tiên của VN bao gồm 43 DN có kim ngạch XK, quy mô hoạt động lớn trong các lĩnh vực ngành nghề mà VN đang có lợi thế so sánh trên thị trường thế
giới như điện tử, thủy sản, nông sản, dệt may. Đồng thời, cơ cấu này cũng phản ánh đúng thực tiễn phát triển kinh tế VN đó là các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) giữ vị trí quan trọng và đóng góp mạnh mẽ vào thành tích XK và tăng trưởng kinh tế của VN.

Hiện nay, VN chưa ký kết thỏa thuận công nhận lẫn nhau đối với doanh nghiệp ưu tiên với bất kỳ quốc gia nào trên thế giới bao gồm tất cả các nước thành viên TPP. Điều này đang khiến các doanh nghiệp VN không có lợi thế cạnh tranh về chi phí và thời gian thông quan NK hàng hóa tại các nước đối tác TPP cũng như mất lợi thế trên bàn đàm phán về vận tải, bảo hiểm và dịch vụ logistics trong các hợp đồng XK hàng hóa như phần sau sẽ đề cập.

(còn tiếp)