Logistics mở khóa tương lai xuất khẩu 100 tỷ USD của ngành nông nghiệp

Khoảng cách 30 tỷ USD và giới hạn của mô hình sản lượng

Suốt hai thập kỷ qua, sự tăng trưởng của ngành nông nghiệp Việt Nam chủ yếu được vận hành bằng công thức mở rộng sản lượng theo chiều rộng: Trồng thêm diện tích, nuôi thêm quy mô và gia tăng sản lượng thô. Tuy nhiên, các dữ liệu cho thấy phương thức tiếp cận này đang hẹp dần dư địa phát triển.

Dư địa mở rộng diện tích canh tác đang hẹp dần, trong khi nguồn nước, lực lượng lao động nông thôn đang chịu áp lực lớn từ tốc độ đô thị hóa, cùng với các nguy cơ trực tiếp từ biến đổi khí hậu như hạn mặn và dịch bệnh.

Việc cố gắng đẩy sản lượng bằng phương pháp lạm dụng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật không còn mang lại hiệu quả kinh tế, ngược lại còn khiến nông sản gặp rào cản lớn khi đối mặt với các tiêu chuẩn vệ sinh dịch tễ (SPS) ngày càng siết chặt tại các thị trường quốc tế.

Theo Chủ tịch Vinafruit Nguyễn Thanh Bình, mặt hàng sầu riêng hiện đã vượt mốc 170.000 ha diện tích canh tác, đẩy sản lượng dự kiến chạm ngưỡng gần 2 triệu tấn. Áp lực tiêu thụ lượng nông sản khổng lồ này đang dồn hoàn toàn lên hạ tầng xử lý sau thu hoạch.

Bức tranh định lượng này càng thể hiện rõ nét khi phân tích sâu vào ngành hàng thủy sản. Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) dự báo kim ngạch toàn ngành năm 2026 kỳ vọng vượt mốc 12 tỷ USD.

Tuy nhiên, để đóng góp đủ vào mục tiêu chung 100 tỷ USD của toàn ngành nông nghiệp, kim ngạch thủy sản phải tăng trưởng khoảng 30% để chạm mốc 16 tỷ USD. Ban điều hành VASEP xác nhận: để tiến tới vùng 14–16 tỷ USD trong giai đoạn sau, ngành phải xử lý đồng thời các điểm nghẽn về nguyên liệu, chứng nhận, truy xuất, IUU, chi phí tuân thủ và logistics.

Đồng quan điểm, Hiệp hội Rau quả Việt Nam cũng chỉ ra điểm nghẽn cốt lõi của toàn ngành hiện nay nằm ở thực trạng sản xuất nhỏ lẻ và thiếu liên kết hữu cơ. Hệ quả là doanh nghiệp rất khó kiểm soát đồng bộ chất lượng sản phẩm và không đáp ứng được các tiêu chuẩn kiểm dịch quốc tế nghiêm ngặt khi xuất khẩu quy mô lớn.

Một trong những sự thiếu hụt của ngành nông nghiệp Việt Nam hiện nay không nằm ở năng lực sản xuất ra sản phẩm, mà nằm ở năng lực tổ chức logistics để dịch chuyển một cách tối ưu khối lượng nông sản đã có sẵn từ nội địa ra thị trường toàn cầu.

Những phần giá trị bị bốc hơi

Để đánh giá chính xác mức độ tổn thất trong chuỗi cung ứng nông sản xuất khẩu, cần phải nhìn thẳng vào hành trình thực tế của một container. Hàng nông, lâm, thủy sản sở hữu một đặc tính khác biệt hoàn toàn so với hàng công nghiệp thành phẩm: Chúng luôn mang theo một chiếc đồng hồ đếm ngược về mặt sinh học. Đối với nhóm hàng nhạy cảm về nhiệt độ và thời gian này, mỗi ngày nằm chờ trong chuỗi logistics đồng nghĩa với việc một phần chất lượng sản phẩm bị suy giảm và một phần giá trị thương mại bị bốc hơi.

Thực tế vận hành hiện nay lại đang tồn tại quá nhiều khoảng chờ ngoài kế hoạch. Dữ liệu từ cơ quan hải quan chỉ ra rằng, một lô hàng nông sản xuất khẩu thường phải trải qua nhiều công đoạn kiểm tra chuyên ngành thuộc thẩm quyền quản lý của các bộ ngành khác nhau, làm phát sinh đáng kể thời gian và chi phí hành chính cho doanh nghiệp.

Để khắc phục điểm nghẽn này, các chuyên gia truy xuất nguồn gốc đã đề xuất giải pháp định danh kỹ thuật số cho từng kiện hàng và container, tích hợp toàn bộ dữ liệu từ vùng trồng cùng kết quả kiểm nghiệm lên hệ thống thông tin đồng bộ nhằm rút ngắn thời gian thông quan.

Thách thức lớn hơn đối với doanh nghiệp nông sản còn đến từ thói quen vận hành chuỗi cung ứng bằng những mảnh ghép dịch vụ rời rạc. Khi đội xe, đại lý thủ tục hải quan và đơn vị cung cấp cước thuộc về các nhà cung ứng độc lập, rủi ro đứt gãy thông tin tại các mối nối vận hành là cực kỳ cao.

Chỉ cần một mắt xích gặp sự cố — xe kéo container lạnh đến cảng trễ giờ cắt máng của hãng tàu, hồ sơ kiểm dịch thực vật bị thiếu sót chứng từ, hay container bị chờ tại bãi vào mùa cao điểm —tiến độ của lô hàng sẽ bị đóng băng.

Đối với mặt hàng có hạn sử dụng ngắn, mỗi giờ chậm trễ đều khiến giá trị hàng hóa giảm sút và doanh nghiệp khó có khả năng phục hồi phần thất thoát này. Do đó, quy trình tiêu chuẩn hóa không thể dừng lại ở phạm vi vùng trồng hay vùng nuôi, mà bắt buộc phải được thiết lập xuyên suốt cho đến khi container hàng được xếp lên tàu.

Trong bối cảnh đó, mô hình dịch vụ logistics tích hợp đang trở thành công cụ để bảo toàn giá trị cho nông sản xuất khẩu. Phương thức vận hành của U&I Logistics (thành viên thuộc hệ sinh thái U&I Group) là một minh chứng cụ thể. Bằng việc chủ động đồng bộ hóa toàn bộ các công đoạn vận hành:

• Đại lý thủ tục hải quan hoàn thiện toàn bộ bộ hồ sơ kiểm dịch, giảm thiểu rủi ro thông quan.
• Mạng lưới vận tải đa phương thức kết hợp linh hoạt giữa đội xe đầu kéo container và hệ thống sà lan đường thủy nội địa để tối ưu hóa thời gian di chuyển, kiểm soát chặt chẽ lịch trình hạ bãi đúng giờ cắt máng.
• Ký kết các hợp đồng giữ chỗ dài hạn với các liên minh hãng tàu và hãng hàng không trước từ bốn đến sáu tuần trong các giai đoạn cao điểm, bảo đảm luồng hàng đi liên tục.

Nông sản có đặc tính sinh học không thể dừng lại để chờ đợi, và do đó, việc kiểm soát chặt chẽ hệ thống vận hành logistics phục vụ ngành nông nghiệp chính là chìa khóa để giữ trọn vẹn giá trị thương mại cho nông sản Việt khi bước ra thị trường quốc tế.

Tương lai 100 tỷ USD của ngành nông nghiệp

Trong bài toán kinh tế nông nghiệp, khối lượng sản lượng thô thu hoạch chỉ mới giải quyết được câu chuyện của mùa vụ. Cột mốc 100 tỷ USD kim ngạch xuất khẩu đặt ra một áp lực bắt buộc: Toàn bộ chuỗi giá trị nông nghiệp Việt Nam phải tăng tốc vận hành lên gấp đôi so với nhịp độ hiện tại. Trên một đường đua đòi hỏi hiệu suất cực hạn như vậy, doanh nghiệp không thể duy trì một hệ thống chuỗi cung ứng chắp vá từ những mảnh ghép dịch vụ logistics rời rạc và thiếu đồng bộ.

Để khơi thông luồng di chuyển cho nông sản, các chuyên gia tại tọa đàm đã đưa ra kiến nghị thành lập tổ điều hành cấp Chính phủ nhằm trực tiếp tháo gỡ các điểm nghẽn pháp lý liên ngành. Đây là phần việc cốt lõi thuộc phạm vi hoạch định chính sách vĩ mô, tạo ra cơ chế một cửa cho dòng hàng thông quan.

Tuy nhiên, hành lang pháp lý thông thoáng mới chỉ là điều kiện cần; điều kiện đủ để quyết định sự sống còn của tốc độ dòng hàng vẫn nằm hoàn toàn trong tay năng lực vận hành thực chiến của các doanh nghiệp.

Các doanh nghiệp chủ động bắt tay cùng các chuỗi logistics tích hợp như U&I Logistics sẽ bước đầu kiểm soát biến số thời gian thông qua việc đồng bộ hóa dữ liệu thủ tục và giảm thiểu các rủi ro liên quan đến hãng tàu.

Khi năng lực tổ chức đầu nguồn được siết chặt từng mắt xích, khoảng cách từ 75 tỷ USD đến 100 tỷ USD sẽ là câu chuyện giữa sự cạnh tranh và bảo toàn nguyên vẹn giá trị thương mại của nông sản Việt trên bản đồ xuất khẩu quốc tế.