Scope 3 làm thay đổi cách nhìn về phát thải
Trong báo cáo khí nhà kính, phát thải thường được chia thành ba phạm vi. Scope 1 là phát thải trực tiếp từ nguồn do doanh nghiệp sở hữu hoặc kiểm soát, như xe, lò hơi, máy phát điện. Scope 2 là phát thải gián tiếp từ điện, nhiệt hoặc năng lượng mua vào. Scope 3 là các phát thải gián tiếp khác trong chuỗi giá trị, bao gồm nguyên liệu, vận tải, phân phối, sử dụng sản phẩm, xử lý cuối vòng đời, đi công tác, hoạt động thuê ngoài và nhiều nguồn khác.
Vấn đề là Scope 3 thường chiếm tỷ trọng lớn nhất nhưng khó đo nhất. Doanh nghiệp không trực tiếp sở hữu xe tải của nhà vận tải, tàu của hãng tàu, máy bay của hãng hàng không, kho của bên thứ ba hoặc tuyến giao hàng của đối tác. Nhưng nếu những hoạt động đó phục vụ chuỗi cung ứng của doanh nghiệp, khách hàng và nhà đầu tư có thể yêu cầu doanh nghiệp báo cáo.
Đây là lý do Scope 3 đang làm thay đổi quan hệ giữa chủ hàng và nhà cung cấp logistics. Trước đây, doanh nghiệp hỏi nhà vận tải: giá bao nhiêu, giao mất bao lâu, có đúng hẹn không. Nay câu hỏi mở rộng: phát thải bao nhiêu, tính theo phương pháp nào, dữ liệu có đáng tin không, có phương án giảm không, có báo cáo được theo chuẩn quốc tế không.
Smart Freight Centre mô tả GLEC Framework là phương pháp toàn cầu để tính toán và báo cáo phát thải logistics; phiên bản cập nhật của GLEC cũng được xây dựng để hỗ trợ tính nhất quán và minh bạch trong đo lường phát thải vận tải hàng hóa.
Logistics là một trong những vùng khó của Scope 3
Logistics khó đo phát thải vì có quá nhiều biến số. Cùng một tấn hàng, phát thải có thể khác nhau tùy phương thức vận tải, loại phương tiện, tải trọng, quãng đường, nhiên liệu, chiều về có hàng hay không, điều kiện giao thông, thời gian chờ, tuyến trung chuyển, nhiệt độ bảo quản và cách phân bổ phát thải cho từng khách hàng.
Với vận tải biển, cần dữ liệu về tuyến, loại tàu, container, trọng lượng, cảng đi – cảng đến, trung chuyển và phương pháp phân bổ. Với đường bộ, cần dữ liệu về xe, nhiên liệu, quãng đường, tải trọng, chiều rỗng và điều kiện vận hành. Với hàng không, phát thải cao hơn nhưng phù hợp với hàng giá trị cao, nhạy thời gian; bài toán là khi nào tốc độ đủ giá trị để chấp nhận mức phát thải cao hơn. Với kho lạnh, phát thải không chỉ nằm ở vận tải mà còn ở điện năng, môi chất lạnh, kiểm soát nhiệt độ và tỷ lệ hao hụt hàng hóa.
Nếu thiếu dữ liệu thực tế, doanh nghiệp thường phải dùng hệ số trung bình. Cách này có thể chấp nhận ở giai đoạn đầu, nhưng càng về sau khách hàng sẽ yêu cầu dữ liệu chính xác hơn. Khi đó, nhà cung cấp logistics nào có năng lực đo lường tốt sẽ trở thành đối tác có giá trị hơn.
Scope 3 biến logistics từ một dịch vụ mua ngoài thành một phần của trách nhiệm phát thải doanh nghiệp. Chủ hàng không thể nói “đó là xe của đối tác, không phải của tôi” nếu phát thải ấy phát sinh để phục vụ chuỗi cung ứng của mình và khách hàng yêu cầu báo cáo.
Năm bước để doanh nghiệp bắt đầu đo Scope 3 logistics
Bước thứ nhất là xác định phạm vi. Doanh nghiệp cần biết hoạt động logistics nào cần tính: vận tải đầu vào, vận tải đầu ra, kho bãi thuê ngoài, phân phối, hàng hoàn, vận tải quốc tế, vận tải nội địa, hàng lạnh hay fulfillment. Không nên cố đo tất cả ngay từ đầu nếu dữ liệu chưa sẵn sàng. Hãy bắt đầu từ những dòng vận tải lớn nhất và có ảnh hưởng lớn nhất.
Bước thứ hai là thu thập dữ liệu hoạt động. Các dữ liệu cơ bản gồm khối lượng hàng, quãng đường, phương thức vận tải, loại phương tiện, tuyến, số chuyến, tải trọng, nhiên liệu nếu có, thời gian lưu kho, điện năng kho và điều kiện bảo quản. Dữ liệu càng gần thực tế, kết quả càng hữu ích.
Bước thứ ba là chọn phương pháp tính. Doanh nghiệp có thể tham khảo các chuẩn và khung hướng dẫn như GHG Protocol, ISO 14083 và GLEC Framework. Smart Freight Centre cho biết GLEC Framework là nền tảng cho tiêu chuẩn ISO 14083:2023, giúp chuẩn hóa hơn nữa việc tính và báo cáo phát thải khí nhà kính từ hoạt động vận tải.
Bước thứ tư là làm việc với nhà cung cấp logistics. Doanh nghiệp cần đưa yêu cầu dữ liệu phát thải vào hợp đồng hoặc SLA: báo cáo theo tháng/quý, phương thức tính, minh bạch hệ số, dữ liệu tuyến, tỷ lệ lấp đầy, chứng từ điện tử và kế hoạch giảm phát thải. Đây là thay đổi lớn trong quan hệ mua dịch vụ logistics.
Bước thứ năm là dùng dữ liệu để giảm phát thải, không chỉ để báo cáo. Nếu báo cáo cho thấy tuyến nào phát thải cao, xe nào thường chạy rỗng, kho nào tiêu thụ điện lớn, phương thức nào có thể thay thế, doanh nghiệp cần biến dữ liệu thành quyết định vận hành. Scope 3 chỉ có ý nghĩa khi dẫn đến hành động.
Từ đo lường đến giảm phát thải
Đo Scope 3 mới là bước đầu. Mục tiêu cuối cùng là giảm phát thải mà không làm đứt chuỗi cung ứng hoặc đẩy chi phí lên mất kiểm soát. Trong vận tải, có nhiều đòn bẩy giảm phát thải.
Đòn bẩy thứ nhất là tối ưu tải trọng và giảm chuyến rỗng. Xe chạy đầy hơn, container sử dụng hiệu quả hơn, hàng hai chiều tốt hơn sẽ giảm phát thải trên mỗi đơn vị hàng hóa. Đây là cách vừa giảm carbon vừa giảm chi phí.
Đòn bẩy thứ hai là chuyển đổi phương thức vận tải khi phù hợp. Đường sắt, đường thủy nội địa và vận tải biển thường có phát thải thấp hơn trên mỗi tấn-km so với đường bộ hoặc hàng không, tùy tuyến và điều kiện cụ thể. Không phải lúc nào cũng chuyển được, nhưng doanh nghiệp cần có dữ liệu để biết cơ hội nằm ở đâu.
Đòn bẩy thứ ba là tối ưu tuyến và giảm thời gian chờ. Một tuyến ngắn hơn chưa chắc phát thải thấp hơn nếu tắc nghẽn nhiều, xe chờ lâu hoặc phải giao lại. Tối ưu phát thải cần nhìn vào toàn bộ hành trình, không chỉ khoảng cách.
Đòn bẩy thứ tư là cải thiện kho bãi. Kho xanh, kho lạnh tiết kiệm năng lượng, năng lượng mặt trời mái nhà, quản lý nhiệt độ thông minh, thiết bị hiệu suất cao và giảm hao hụt hàng hóa đều góp phần giảm phát thải Scope 3.
Đòn bẩy thứ năm là hợp tác với đối tác. Chủ hàng không thể giảm Scope 3 một mình. Cần làm việc với nhà vận tải, forwarder, cảng, kho, hãng tàu, hãng hàng không và khách hàng để cùng thay đổi.
Cơ hội cho logistics Việt Nam
Scope 3 tạo áp lực, nhưng cũng mở ra cơ hội. Doanh nghiệp logistics Việt Nam nếu sớm xây dựng năng lực tính phát thải, báo cáo carbon, tư vấn tuyến xanh, tối ưu tải trọng, kho xanh và chứng từ điện tử sẽ có lợi thế khi phục vụ khách hàng quốc tế.
Trong tương lai, báo giá logistics có thể không chỉ gồm chi phí và thời gian, mà còn kèm phát thải ước tính. Một forwarder có thể đề xuất ba phương án: nhanh nhất, rẻ nhất và phát thải thấp nhất. Một nhà vận tải có thể chứng minh tỷ lệ xe rỗng giảm. Một kho có thể báo cáo phát thải trên mỗi pallet xử lý. Một trung tâm fulfillment có thể cho biết phát thải trên mỗi đơn hàng.
Khi đó, dữ liệu carbon trở thành dịch vụ giá trị gia tăng. Đây là hướng đi quan trọng để logistics Việt Nam thoát khỏi cạnh tranh thuần túy bằng giá.
Scope 3 làm cho ranh giới trách nhiệm phát thải của doanh nghiệp rộng hơn rất nhiều. Những gì trước đây nằm trong tay đối tác nay trở thành một phần của câu chuyện ESG, thương mại và niềm tin thị trường.
Với doanh nghiệp Việt Nam, điều cần làm không phải là chờ đến khi khách hàng yêu cầu mới bắt đầu. Cần từng bước đo lường, chuẩn hóa dữ liệu, làm việc với nhà cung cấp logistics và biến dữ liệu phát thải thành quyết định vận hành. Trong logistics hiện đại, hàng hóa đi cùng dữ liệu. Và trong thương mại xanh, dữ liệu ấy ngày càng phải bao gồm carbon.
