Hành lang đa phương thức, eFBL và TIR: Cơ hội để Việt Nam đi nhanh hơn vào logistics thế hệ mới

Khi hành lang không còn chỉ là con đường, mà là hệ sinh thái thể chế

Trong nhiều năm, khái niệm hành lang vận tải thường được hiểu khá hẹp, chủ yếu gắn với hạ tầng đường bộ, cửa khẩu hay tuyến đường kết nối khu vực. Nhưng cách tiếp cận mà FIATA và các đối tác quốc tế nêu ra tại Geneva rộng hơn rất nhiều. Hành lang cạnh tranh là hành lang có tiêu chuẩn dữ liệu tương thích, quy trình hải quan được đơn giản hóa, chứng từ có giá trị pháp lý xuyên biên giới và cơ chế bảo lãnh đủ tin cậy để hàng hóa di chuyển với độ ma sát thấp. Nói cách khác, hành lang hiện đại là sự cộng hưởng giữa hạ tầng cứng và hạ tầng mềm.

Tại phiên thảo luận về năng lực cạnh tranh của hành lang đa phương thức, sự hiện diện của các tổ chức như UNECE, IRU, OECD hay OSJD cho thấy câu chuyện đang được nhìn bằng lăng kính liên ngành. Logistics không thể tối ưu nếu mỗi quốc gia vẫn quản lý cửa khẩu, chứng từ và vận tải theo từng “ốc đảo” chính sách. Điều này đặc biệt gợi mở cho Việt Nam trong bối cảnh đang thúc đẩy các kết nối mới với Trung Quốc, ASEAN và Tiểu vùng Mekong mở rộng.

TIR và eFBL - hai mảnh ghép có thể thay đổi cách Việt Nam vận hành thương mại xuyên biên giới

Một trong những điểm nổi bật từ trao đổi chuyên môn sau hội nghị là cách TIR và eFBL được nhìn như hai công cụ bổ sung cho nhau. Theo UNECE và IRU, TIR là hệ thống quá cảnh hải quan toàn cầu duy nhất, cho phép hàng hóa đi qua nhiều biên giới trong khoang hàng niêm phong dưới một cơ chế bảo lãnh được hải quan các nước công nhận. IRU cho biết TIR hiện có 78 bên ký kết và có thể cắt giảm thời gian vận chuyển tới 92% và chi phí tới 50% ở những hành lang áp dụng hiệu quả. Trong khi đó, FIATA xác định eFBL là nền tảng của thương mại số tin cậy, được xây dựng theo chuẩn mở, tương thích với mô hình dữ liệu UN/CEFACT và WCO, đồng thời cho phép hải quan, ngân hàng và các bên thứ ba xác minh thông tin theo cách chuẩn hóa hơn.

Nếu đặt cạnh nhau, hai công cụ này giải quyết hai điểm nghẽn khác nhau nhưng liên hoàn. eFBL xử lý bài toán số hóa chứng từ, quyền kiểm soát chứng từ vận tải và khả năng liên thông dữ liệu. TIR xử lý bài toán quá cảnh hải quan, bảo lãnh thuế phí và giảm can thiệp lặp lại tại biên giới. Với Việt Nam - nơi nhu cầu nâng hiệu quả vận tải xuyên biên giới tới Trung Quốc, Lào, Campuchia và xa hơn tới các mạng kết nối Á - Âu ngày càng rõ - đây là gợi ý rất đáng suy nghĩ. Thay vì chỉ thảo luận về mở tuyến, Việt Nam cần đồng thời bàn tới chuẩn dữ liệu, chuẩn pháp lý và chuẩn thủ tục cho từng hành lang ưu tiên.

NCD Convention mở ra sân chơi pháp lý mới cho vận tải đa phương thức

Phiên thảo luận về NCD Convention đặc biệt quan trọng vì nó liên quan trực tiếp tới tầng pháp lý của thương mại số. Theo UNCITRAL, Công ước Liên hợp quốc về Chứng từ hàng hóa có thể chuyển nhượng, được Đại hội đồng Liên hợp quốc thông qua ngày 15/12/2025, thiết lập một khung pháp lý thống nhất cho việc phát hành và sử dụng chứng từ hàng hóa có thể chuyển nhượng ở cả dạng giấy lẫn điện tử, bất kể phương thức vận tải. Mục tiêu của công ước là mở rộng lợi ích của chứng từ có thể chuyển nhượng ra ngoài lĩnh vực hàng hải, hỗ trợ tài trợ thương mại, mua bán hàng trong quá trình vận chuyển, vận tải đa phương thức và số hóa thương mại toàn cầu.

Đối với Việt Nam, giá trị của NCD Convention không nằm ở khái niệm pháp lý thuần túy, mà ở hệ quả thực tiễn. Một khi giao dịch vận tải đa phương thức có thể dựa trên bộ chứng từ số được công nhận và có chức năng chuyển quyền kiểm soát hàng hóa rõ ràng hơn, doanh nghiệp giao nhận, ngân hàng, chủ hàng và hải quan đều giảm bớt ma sát giao dịch. Đây là nền tảng để Việt Nam tiến gần hơn đến mô hình “trade by data” thay vì “trade by paper”. Và khi FIATA chủ động gắn NCD Convention với FBL và eFBL, điều đó cho thấy cộng đồng giao nhận quốc tế đang không chờ pháp luật tự vận hành, mà đang chuẩn bị sẵn công cụ để đón khung pháp lý mới.

Cửa sổ chiến lược cho Việt Nam: từ sáng kiến GMS đến diễn đàn corridor thường niên

Tại Hội nghị Thượng đỉnh GMS lần thứ 8 vào tháng 11/2024, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã đề xuất phát triển “hành lang kinh tế thế hệ mới”, nhấn mạnh yếu tố công nghệ, đổi mới sáng tạo, nền tảng số và tạo thuận lợi cho dòng chảy vốn, hàng hóa và dịch vụ trong khu vực. Nếu đặt thông điệp này cạnh những gì FIATA, IRU và UNCITRAL đang thúc đẩy, có thể thấy Việt Nam đang đứng trước một cơ hội hiếm: nối sáng kiến khu vực của mình với các công cụ tiêu chuẩn toàn cầu đang hình thành.

Từ góc nhìn đó, một số hướng đi rất đáng được cân nhắc. Thứ nhất, VLA và các hiệp hội địa phương có thể thúc đẩy đối thoại kỹ thuật với IRU, FIATA, UNESCAP, cơ quan hải quan và các bộ, ngành liên quan về khả năng thí điểm eFBL kết hợp với TIR trên một số hành lang ưu tiên. Thứ hai, Việt Nam có thể nghiên cứu xây dựng một diễn đàn thường niên về hành lang Đông - Tây hoặc các corridor kết nối Việt Nam với Trung Quốc và ASEAN, trong đó chứng từ số và thủ tục quá cảnh là chủ đề trung tâm. Thứ ba, giới logistics Việt Nam cần sớm chuẩn bị nhân lực pháp lý - công nghệ đủ sức đọc, hiểu và vận dụng các công ước mới, thay vì chờ đến khi các đối tác nước ngoài đặt yêu cầu rồi mới thích ứng.

FIATA HQ Meeting 2026 cho thấy cuộc đua logistics thế hệ mới sẽ không được quyết định chỉ bởi cảng sâu hay đường rộng, mà bởi khả năng kết nối hạ tầng với pháp lý, thủ tục và dữ liệu. TIR, eFBL và NCD Convention là ba tín hiệu quan trọng của sự chuyển dịch đó. Với Việt Nam, đây là lúc cần vượt lên khỏi tư duy “đầu tư tuyến” đơn lẻ để đi tới tư duy “thiết kế hành lang” theo chuẩn mới. Ai làm chủ được corridor logic sẽ không chỉ vận chuyển hàng hóa hiệu quả hơn, mà còn nắm quyền chủ động cao hơn trong chuỗi giá trị thương mại khu vực.

Nguồn tham khảo:

- FIATA, “2026 FIATA HQ Meeting”, chương trình chính thức.

- FIATA, “2026 FIATA HQ Meeting: Everything you need to know!”, 4/2/2026.

- IRU, “TIR”.

- UNECE, “TIR Convention, 1975”.

- UNCITRAL, “United Nations Convention on Negotiable Cargo Documents (New York, 2025)”.

- 7. FIATA, “FIATA Launches eFBL Guide: A roadmap to Digital Freight Forwarding and Trusted Trade”, 1/4/2026.