Trong nhiều năm, khi nói đến rủi ro địa chính trị đối với logistics, doanh nghiệp thường nhìn ra biển: eo biển, kênh đào, tuyến hàng hải, cảng trung chuyển và phí bảo hiểm chiến tranh. Nhưng năm 2026 cho thấy một thực tế khác. Khi tàu biển đổi hướng để tránh vùng xung đột, hàng hóa được chuyển sang đường bộ, đường sắt, kho trung chuyển và cửa khẩu biên giới. Rủi ro không biến mất mà dịch chuyển vị trí.
Năng lực chống chịu của chuỗi cung ứng vì thế cần được đánh giá bằng khả năng duy trì dòng hàng qua nhiều loại hạ tầng thay thế.
Biển Đỏ tiếp tục cho thấy mức độ dễ tổn thương của thương mại quốc tế. Tháng 7/2026, Tổ chức Hàng hải quốc tế tiếp tục cảnh báo về các cuộc tấn công nhằm vào tàu thương mại trong khu vực. Trước đó, UNCTAD, cơ quan của Liên Hợp Quốc về thương mại và phát triển, ghi nhận tàu đi vòng qua Mũi Hảo Vọng khiến hành trình dài hơn, tăng chi phí nhiên liệu, bảo hiểm và nhu cầu sử dụng tàu. Số tấn-hải lý toàn cầu tăng gần 6% trong năm 2024, phản ánh quãng đường vận chuyển tăng nhanh hơn khối lượng thương mại.

Phản ứng tự nhiên của thị trường là tìm đường thay thế: chuyển cảng, kết hợp đường biển với đường sắt, dùng hành lang đường bộ xuyên biên giới hoặc tăng vai trò của các trung tâm phân phối nội địa.
Một cây cầu đường sắt, ga liên vận, kho nhiên liệu, cửa khẩu, trạm điện hoặc tuyến cáp dữ liệu bị gián đoạn cũng có thể làm đứt cả hành lang vận tải. Đường bộ và đường sắt phụ thuộc chặt vào địa hình, biên giới, tiêu chuẩn kỹ thuật và năng lực thông quan, nên chuyển hướng thường khó và chậm.
Báo cáo Rủi ro Toàn cầu 2026 của Diễn đàn Kinh tế Thế giới xếp đối đầu địa kinh tế và xung đột giữa các quốc gia trong nhóm rủi ro được quan tâm cao nhất. Với ngành logistics, đáng chú ý là cảnh báo về hạ tầng trọng yếu: đường ống năng lượng, mạng vệ tinh, cáp thông tin, hệ thống định vị và mạng vận tải có thể bị gián đoạn do hạ tầng bị phá hoại trực tiếp, hệ thống bị tấn công mạng hoặc cả hai.

Chiến sự tại Ukraine cho thấy không gian rủi ro mở rộng. Trong năm 2026, các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) và tên lửa tác động tới cả đường sắt, cảng ngũ cốc, cơ sở năng lượng và các đầu mối lưu chuyển hàng hóa ngoài tiền tuyến. Reuters dẫn thông tin từ nhà khai thác đường sắt nhà nước Ukraine cho biết hơn 1.700 cơ sở đường sắt đã bị tấn công trong năm 2026. Chuỗi cung ứng có thể bị gây sức ép ngay tại những mắt xích vốn được xem là “hậu phương”.
Rủi ro chiến tranh có thể xuất hiện dưới dạng tuyến đường bị phong tỏa, trạm điện bị gián đoạn, tín hiệu định vị bị gây nhiễu, hệ thống khai báo bị tấn công mạng, cửa khẩu siết kiểm soát hoặc lệnh trừng phạt làm thay đổi thanh toán, bảo hiểm và vận tải. Doanh nghiệp cần đánh giá rủi ro trên toàn mạng lưới các đầu mối và hành lang vận tải, thay vì xem xét riêng từng phương thức.
Điểm mấu chốt không phải là chọn biển hay đất liền, mà là thiết kế mạng lưới có nhiều phương án thay thế thực sự. Một tuyến dự phòng chỉ có giá trị khi doanh nghiệp đã kiểm tra năng lực cảng, ga, cửa khẩu, kho bãi, nhà vận tải, bảo hiểm, dữ liệu và thời gian chuyển đổi. Nếu các phương án vẫn phụ thuộc vào cùng một cây cầu, cửa khẩu hoặc hệ thống số, sự “đa dạng hóa” chỉ tồn tại trên giấy.
Đối với Việt Nam, vấn đề này đặc biệt đáng lưu ý bởi nền kinh tế có độ mở lớn, sản xuất xuất khẩu gắn chặt với chuỗi cung ứng xuyên biên giới. Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025–2035, tầm nhìn đến 2050 đặt trọng tâm vào hạ tầng logistics đồng bộ, liên kết vùng, kết nối quốc tế, chuyển đổi số và phát triển các phương thức vận tải thuận lợi, tiết kiệm chi phí. Các định hướng đó cần đi cùng việc chuẩn bị nhiều kịch bản ứng phó trong quản trị rủi ro.
Ở cấp doanh nghiệp, trước hết cần lập bản đồ chuỗi cung ứng đến từng đầu mối: cảng, ga đường sắt, cửa khẩu, kho trung chuyển, nguồn năng lượng, nhà cung cấp dữ liệu và nhà thầu vận tải. Mỗi đầu mối nên được đánh giá theo khả năng thay thế, thời gian phục hồi và mức độ phụ thuộc vào hạ tầng khác.

Tiếp theo là chuẩn bị tuyến dự phòng có thể vận hành thực tế. Doanh nghiệp có thể duy trì một tuyến chính và một tuyến thay thế đã có sẵn đối tác vận tải, năng lực kho, điều khoản hợp đồng, phương án bảo hiểm và dữ liệu khai báo. Với nguyên liệu chiến lược hoặc hàng có thời gian bổ sung dài, tồn kho đệm hợp lý vẫn cần thiết, nhưng phải gắn với chi phí vốn và mức độ quan trọng của từng mặt hàng.
Rủi ro địa chính trị cần được đưa vào điều hành hằng ngày. Bộ phận logistics cần theo dõi cả cước vận tải, cảnh báo an ninh, bảo hiểm chiến tranh, hạn chế biên giới, tình trạng hạ tầng, giá nhiên liệu và rủi ro mạng. Tích hợp dữ liệu tại trung tâm điều phối và giám sát giúp doanh nghiệp kích hoạt phương án dự phòng trước khi dòng hàng bị đứt.
Rủi ro chiến tranh đang thay đổi địa lý của chuỗi cung ứng. Biển vẫn là mặt trận quan trọng, nhưng đất liền không còn là vùng an toàn mặc định. Trong một thế giới mà hạ tầng vật lý, dữ liệu và năng lượng phụ thuộc lẫn nhau, chiến lược tốt nhất không phải là tìm một tuyến “không có rủi ro”, mà là xây dựng chuỗi cung ứng có thể tiếp tục vận hành khi bất kỳ một tuyến nào gặp sự cố. Với logistics hiện đại, khả năng đi tiếp quan trọng hơn khả năng đi nhanh.