Khi chuyển đổi số trở thành “chuẩn mực mới”, câu chuyện nhân lực không còn dừng ở chuyện thiếu – đủ, mà là làm sao có được đội ngũ vừa rành nghiệp vụ, vừa “thạo công nghệ” để cạnh tranh với các nhà cung cấp quốc tế.
Khoảng trống nhân lực: tăng nhanh về số lượng, chậm về chất lượng
Các báo cáo ngành và khảo sát gần đây đều ghi nhận thực trạng thiếu hụt nhân lực logistics cả về số lượng lẫn chất lượng. Một nghiên cứu của Viện Nghiên cứu và Phát triển Logistics (LIRC) dự báo nhu cầu nhân lực logistics đến 2025–2028 sẽ tăng mạnh, trong đó các nhóm nghề liên quan đến khai thác cảng, vận tải đa phương thức, kho bãi – phân phối, quản lý chuỗi cung ứng đều cần bổ sung hàng chục nghìn lao động.
Song song đó, khảo sát về kỹ năng số trong ngành logistics do Bộ Công Thương và các đơn vị chuyên môn thực hiện cho thấy hơn 86,2% doanh nghiệp đang thực hiện hoặc chuẩn bị chuyển đổi số, nhưng phần lớn thừa nhận đội ngũ nhân sự chưa đáp ứng được yêu cầu vận hành các hệ thống TMS, WMS, IoT, AI hay dữ liệu lớn. Nhiều doanh nghiệp phải tuyển “tay ngang”, sau đó đào tạo lại, hoặc thuê chuyên gia ngoài để triển khai dự án công nghệ.
Không ít doanh nghiệp logistics Việt Nam đang rơi vào “bẫy thiếu người giỏi”: nhu cầu tuyển dụng tăng liên tục, nhưng ứng viên vừa giỏi nghiệp vụ, vừa có kỹ năng số lại hiếm. Khảo sát cho thấy đa số doanh nghiệp phải mất từ 6–12 tháng để “nuôi” một nhân sự vận hành hệ thống số ở mức thành thạo; nếu nhân sự nghỉ việc, chu kỳ đào tạo gần như phải bắt đầu lại từ đầu, gây tốn kém cả chi phí lẫn cơ hội kinh doanh.
Bức tranh nhân lực ở các cảng, kho bãi, doanh nghiệp 3PL còn phản ánh một khoảng cách đáng kể giữa doanh nghiệp FDI và doanh nghiệp nội địa. Trong khi nhiều tập đoàn nước ngoài áp dụng quy trình, tiêu chuẩn kỹ năng nghề theo chuẩn quốc tế, nhân sự được huấn luyện bài bản từ an toàn, vận hành thiết bị đến quản lý dữ liệu, thì không ít doanh nghiệp trong nước vẫn dựa nhiều vào “kinh nghiệm truyền miệng”, thiếu khung năng lực rõ ràng cho từng vị trí.
Kỹ năng số và “green skills”: chân dung nhân lực logistics thế hệ mới
Nếu như trước đây, nhân lực logistics chủ yếu được đánh giá qua các kỹ năng truyền thống như lập chứng từ, bố trí phương tiện, điều độ kho bãi, thì nay bức tranh đã khác. Các nghiên cứu về “digital skill workforce” trong ngành logistics chỉ ra rằng nhân sự phải làm chủ thêm một loạt năng lực mới: phân tích dữ liệu, vận hành hệ thống quản trị, hiểu về tự động hóa, trí tuệ nhân tạo, IoT, blockchain… để tối ưu chuỗi cung ứng.
Không chỉ dừng ở kỹ năng số, diễn đàn nhân lực logistics 2023–2024 còn nhấn mạnh nhu cầu “green skills” – kỹ năng gắn với ESG và phát triển bền vững: hiểu hệ số phát thải của từng phương thức vận tải, tối ưu hành trình và tải trọng để giảm CO₂, tuân thủ tiêu chuẩn môi trường trong vận hành kho bãi – cảng biển. Điều này đặc biệt quan trọng khi khách hàng quốc tế ngày càng yêu cầu báo cáo phát thải theo chuỗi (Scope 3), buộc doanh nghiệp logistics phải có đội ngũ biết “đọc – hiểu – hành động” từ dữ liệu phát thải.
Ở góc độ chính sách, “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến 2025, định hướng đến 2030” xác định phát triển nhân lực số là một trong những trụ cột then chốt, trong đó logistics là ngành được ưu tiên chuyển đổi. Các chương trình dự báo kỹ năng (skills forecast) cho ngành logistics và cảng biển do Việt Nam phối hợp với đối tác quốc tế xây dựng cũng đang cụ thể hóa danh mục nghề, bậc kỹ năng và tiêu chuẩn năng lực cho từng vị trí việc làm, giúp doanh nghiệp và cơ sở đào tạo có “bản đồ” rõ ràng hơn để chuẩn hóa nhân lực.
Từ lớp học tới kho thông minh: kết nối doanh nghiệp – trường đào tạo
Một tín hiệu tích cực là mối liên kết giữa doanh nghiệp logistics và cơ sở đào tạo đang được tăng cường. Diễn đàn Đào tạo Nguồn nhân lực Logistics Việt Nam – VLET, các hội thảo chuyên đề về “nâng cao kỹ năng số cho nhân lực logistics” đã trở thành điểm hẹn giữa nhà trường và doanh nghiệp để cùng chia sẻ nhu cầu kỹ năng, cập nhật giáo trình, mở rộng chương trình thực tập tại doanh nghiệp.
Tuy vậy, để thoát “bẫy thiếu người giỏi”, mối liên kết này cần đi xa hơn các hoạt động hội thảo. Doanh nghiệp có thể tham gia sâu vào việc đồng thiết kế chương trình đào tạo, đặt hàng khóa học ngắn hạn cho những mảng kỹ năng chuyên biệt (TMS, WMS, khai báo hải quan điện tử, quản lý đội xe bằng IoT…), hoặc cùng trường đại học xây dựng “lab logistics” – nơi sinh viên được thực hành trên hệ thống thật, dữ liệu thật. Về phía nhà trường, việc đưa các mô-đun kỹ năng số, kỹ năng ESG, kỹ năng mềm (ngoại ngữ, giao tiếp đa văn hóa, tư duy dữ liệu) vào chương trình chính khóa sẽ giúp sinh viên “vào việc nhanh” hơn khi đi làm.
Nếu trước đây, doanh nghiệp logistics coi đào tạo là “chi phí”, thì trong kỷ nguyên chuyển đổi số – xanh, đào tạo trở thành khoản “đầu tư” quyết định năng lực cạnh tranh. Những doanh nghiệp chủ động xây dựng lộ trình kỹ năng, hợp tác chặt với cơ sở đào tạo, chấp nhận dành 2–3% doanh thu cho phát triển nhân lực thường có năng suất lao động, mức độ gắn kết nhân viên và chất lượng dịch vụ vượt trội so với phần còn lại của thị trường.
Trong cuộc đua nâng cấp năng lực logistics, công nghệ, hạ tầng hay chính sách đều quan trọng, nhưng nhân lực vẫn là biến số mang tính quyết định. Thoát khỏi “bẫy thiếu người giỏi” đòi hỏi một chiến lược tổng thể: dự báo nhu cầu kỹ năng, chuẩn hóa khung năng lực, đẩy mạnh kỹ năng số và green skills, gắn kết chặt chẽ nhà trường – doanh nghiệp – hiệp hội. Khi đó, mỗi nhân sự logistics không chỉ là “người làm thủ tục” hay “điều phối xe hàng”, mà trở thành “kiến trúc sư chuỗi cung ứng” thực thụ trong hành trình đưa logistics Việt Nam vươn tầm khu vực và thế giới.
.png "Khi chi phí không còn là “vua” của chuỗi cung ứng")
.png "Hormuz: cú cảnh báo muộn của thương mại toàn cầu")
