Ước tính khoảng 75% đơn hàng thương mại điện tử đến từ Hà Nội và TP.HCM – những khu vực luôn trong tình trạng ùn tắc giao thông giờ cao điểm. Trong bối cảnh người tiêu dùng ngày càng quen với giao hàng trong ngày, thậm chí trong vài giờ, bài toán “last mile” đang trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp logistics và sàn thương mại điện tử.
Đô thị hóa nhanh, thương mại điện tử bùng nổ: áp lực đè lên “last mile”
Việt Nam đang trong giai đoạn đô thị hóa nhanh với mục tiêu đạt tỷ lệ đô thị hóa ít nhất 45% vào năm 2025 và trên 50% vào năm 2030; khu vực đô thị dự kiến đóng góp 75% GDP vào năm 2025 và 85% vào năm 2030. Riêng Hà Nội và TP.HCM đã thu hút hàng chục triệu cư dân, trở thành “tâm chấn” tiêu dùng, dịch vụ và mua sắm trực tuyến.
Trong khi đó, thương mại điện tử tăng trưởng hai chữ số mỗi năm. VECOM ước tính quy mô thương mại điện tử năm 2024 đạt 32 tỉ USD, tăng 27% so với năm 2023; báo cáo khác của Bộ Công Thương cho thấy thị trường bán lẻ thương mại điện tử ước chạm ngưỡng 25 tỉ USD, chiếm khoảng 9% tổng doanh thu bán lẻ và dịch vụ cả nước. Cùng với đó, sản lượng bưu gửi thương mại điện tử năm 2024 ước khoảng 2,4 tỉ gói, tăng 30% (so với 2023) – tạo áp lực rất lớn lên hệ thống giao nhận “last mile” vốn đã chật vật vì hạ tầng đô thị quá tải.
Các nghiên cứu quốc tế và bài viết chuyên ngành chỉ ra rằng chi phí “last mile” có thể chiếm tới 50–53% tổng chi phí logistics của chuỗi cung ứng, do đặc thù giao hàng lẻ, quãng đường ngắn nhưng phức tạp về tổ chức, tối ưu nhân sự và nhiên liệu. Tại các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM, tình trạng kẹt xe, thiếu bãi đỗ, hạn chế giờ xe tải càng khiến chi phí giao hàng “cực cuối” tăng thêm, trong khi kỳ vọng của người tiêu dùng về tốc độ và trải nghiệm lại ngày một cao.
Trong chuỗi cung ứng thương mại điện tử, “last mile” là khâu duy nhất mà khách hàng trực tiếp “nhìn thấy” và tương tác. Mọi nỗ lực tối ưu kho bãi, vận tải đường dài hay công nghệ thông tin sẽ mất giá trị nếu đơn hàng đến tay khách trễ hẹn, giao nhầm hoặc giao trong tình trạng kém chất lượng. Bởi vậy, bài toán logistics đô thị không chỉ là chuyện chi phí, mà là câu chuyện trải nghiệm khách hàng, lòng tin và thương hiệu trong một thị trường cạnh tranh khốc liệt.
Từ kho ngoại ô tới “dark store”, micro-fulfillment: cấu trúc lại mạng lưới đô thị
Một trong những xu hướng nổi bật trên thế giới là dịch chuyển từ mô hình kho lớn ngoại ô về các trung tâm logistics đô thị quy mô nhỏ hơn, gần khách hàng hơn – thường được gọi là micro-fulfillment center (MFC) hoặc “dark store”. Các báo cáo quốc tế về logistics đô thị cho thấy chi phí giao hàng đang tăng mạnh và có thể chiếm tới 50% chi phí chuỗi cung ứng, khiến bài toán “gần khách hàng trong 30 phút lái xe” trở thành ưu tiên hàng đầu.
Tại Việt Nam, làn sóng này bước đầu thể hiện qua việc các nhà bán lẻ, sàn thương mại điện tử và startup e-logistics đầu tư mạnh vào kho gần trung tâm, trạm trung chuyển đô thị và mô hình fulfillment as a service. Một số đơn vị fulfillment cam kết độ phủ giao hàng trong ngày tới hơn 99% khu vực Hà Nội, TP.HCM và Đà Nẵng nhờ mạng lưới kho hàng phân tán, tích hợp đa kênh bán hàng. Các “ông lớn” thương mại điện tử như Lazada, Shopee, Tiki, TikTok Shop cũng liên tục nâng cấp kho phân loại tự động, trung tâm phân phối gần khu dân cư để hỗ trợ giao hàng trong vài giờ.
Tuy nhiên, việc bố trí các điểm kho – trạm phân phối trong đô thị đối mặt với thách thức lớn về quỹ đất, quy hoạch và bài toán “chung sống” với cư dân (tiếng ồn, xe ra vào, an toàn cháy nổ…). Các chuyên gia kinh tế đô thị đề xuất tiếp cận logistics như một hạ tầng thiết yếu của thành phố – tương tự cấp điện, cấp nước – để quy hoạch quỹ đất và hành lang giao thông phù hợp cho trung tâm logistics đô thị, thay vì để doanh nghiệp tự phát xoay xở.
Công nghệ, mô hình mới và bài toán bền vững trong logistics đô thị
Song song với đầu tư kho bãi, làn sóng công nghệ đang định hình lại logistics đô thị tại Việt Nam. Các doanh nghiệp lớn, hãng chuyển phát nhanh, siêu ứng dụng và sàn thương mại điện tử đẩy mạnh ứng dụng hệ thống quản lý vận tải (TMS), trí tuệ nhân tạo tối ưu tuyến đường, kết hợp GPS và dữ liệu giao thông thời gian thực để giảm quãng đường trống và tỷ lệ giao hàng thất bại.
Thị trường giao hàng theo yêu cầu (on-demand delivery) phát triển nhanh, cho phép khách hàng lựa chọn khung giờ giao, thay đổi địa chỉ linh hoạt và theo dõi trạng thái đơn hàng theo thời gian thực. Mô hình điểm nhận – gửi (PUDO), tủ khóa thông minh tại chung cư, văn phòng, cửa hàng tiện lợi được nhìn nhận như lời giải giảm áp lực giao hàng tận cửa, đồng thời hạn chế xe máy dừng đỗ dưới lòng đường.
Với mật độ phương tiện dày đặc và phát thải giao thông gia tăng, logistics đô thị không thể chỉ chạy đua về tốc độ giao hàng mà bỏ qua yếu tố bền vững. Ứng dụng xe điện giao hàng, tối ưu tuyến để giảm quãng đường trống, thử nghiệm mô hình “city hub” kết hợp PUDO, tủ khóa thông minh và giao hàng bằng phương tiện xanh… đang được các chuyên gia khuyến nghị như bước chuyển cần thiết để các thành phố lớn của Việt Nam vừa đảm bảo tốc độ giao nhận, vừa giảm tắc đường và phát thải.
Logistics đô thị tại Hà Nội, TP.HCM và các thành phố lớn không còn là “khâu phụ trợ” mà đã trở thành hạ tầng cốt lõi của nền kinh tế số. Trong bối cảnh thương mại điện tử tăng trưởng mạnh, nếu không sớm tái cấu trúc mạng lưới kho đô thị, tổ chức lại giao thông dành cho giao nhận, ứng dụng mạnh mẽ dữ liệu và công nghệ, các đô thị Việt Nam sẽ phải trả giá bằng chi phí logistics cao, trải nghiệm khách hàng kém và áp lực môi trường ngày càng lớn. Ngược lại, nếu coi “last mile” là không gian đổi mới sáng tạo, nơi hội tụ của quy hoạch đô thị, công nghệ và mô hình kinh doanh mới, logistics đô thị hoàn toàn có thể trở thành lợi thế cạnh tranh mới của Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực.
