Thiếu vốn có thể chặn lô hàng trước khi xe lăn bánh
Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) ước tính thiếu hụt tài trợ thương mại toàn cầu năm 2025 ở mức 2,5 nghìn tỷ USD, khoảng 10% thương mại toàn cầu. Khảo sát hơn 110 tổ chức tài trợ cho thấy nhu cầu còn tăng khi doanh nghiệp đa dạng hóa thị trường, tái cấu trúc chuỗi cung ứng. Doanh nghiệp nhỏ và vừa có tỷ lệ bị từ chối tài trợ khoảng 41%.
Doanh nghiệp phải chi tiền trước khi thu tiền: mua nguyên liệu, trả lương, chi bảo hiểm và logistics trước khi bên mua thanh toán. Doanh nghiệp lớn có thể bù đắp khoảng chờ; doanh nghiệp nhỏ có thể thiếu vốn ngay khi nhận đơn hàng lớn.
Tại Việt Nam, Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC) cho biết nhà cung cấp, nhà xuất khẩu thường nhận tiền sau 30–60 ngày kể từ giao hàng. Doanh nghiệp có thể thiếu tiền mua nguyên liệu, đặt chỗ vận chuyển hoặc trả phí logistics. Bên mua kéo dài hạn thanh toán càng gây áp lực vốn cho nhà cung cấp.
Có đơn hàng chưa có nghĩa là đủ khả năng giao hàng. Nhà xuất khẩu có đơn hàng tốt nhưng hạn mức tín dụng thấp có thể giảm lượng hàng, từ chối đơn gấp hoặc chọn vận tải chậm hơn, dù phương án đó chưa tối ưu.
Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) coi thiếu tài trợ thương mại là chi phí có thể khiến giao dịch không thực hiện được. Bị từ chối tài trợ, doanh nghiệp có thể thu nhỏ hoặc hủy giao dịch. Hàng có thị trường vẫn nằm lại trước cổng cảng vì thiếu tiền.
Tài trợ thương mại và tài trợ chuỗi cung ứng gắn chặt hơn với logistics
Tài trợ thương mại truyền thống dựa vào thư tín dụng, nhờ thu chứng từ, bảo lãnh hoặc cho vay vốn lưu động để xử lý rủi ro thanh toán và thực hiện hợp đồng. Khi mua bán trả chậm tăng, chuỗi cung ứng có nhiều tầng hơn, tài trợ cần bám sát giao dịch.
Với tài trợ chuỗi cung ứng, ngân hàng hoặc nền tảng dựa vào uy tín tín dụng của bên mua chủ chốt, hóa đơn đã được xác nhận hoặc đơn đặt hàng. Bao thanh toán ngược giúp nhà cung cấp nhận tiền sớm; tài trợ trước giao hàng hỗ trợ sản xuất; tài trợ nhà phân phối bổ sung vốn cho khâu này.
ADB coi tài trợ tới các tầng sâu của chuỗi cung ứng là công cụ thu hẹp thiếu hụt vốn. Mô hình đưa lợi thế tín dụng của doanh nghiệp chủ chốt tới nhà cung cấp cấp hai, cấp ba, thường có tài sản bảo đảm và hồ sơ tài chính hạn chế. Vốn đến được những tầng này giúp chuỗi chống chịu tốt hơn.
Số hóa giúp tài trợ bám sát logistics. Hóa đơn điện tử, vận đơn điện tử, chứng từ giao hàng, chứng nhận lưu kho và dữ liệu hải quan có thể chứng minh giao dịch có thật. Container đã vào cảng, hóa đơn được bên mua xác nhận hoặc hàng được hải quan giải phóng giúp bên tài trợ kiểm chứng tiến độ, giảm chênh lệch thông tin.
Cần tính phương án tài trợ từ đầu. Bộ phận mua hàng, logistics và quản lý ngân quỹ cần thống nhất thời hạn thanh toán, điều kiện giao hàng theo Incoterms, thời điểm đặt chỗ vận chuyển và công cụ tài trợ. Tài trợ hóa đơn có thể giúp trả cước hàng không khi gấp; thiếu vốn có thể buộc hàng đi đường biển.
Chuỗi cung ứng thiếu vốn thường đứt ở bốn điểm: mua nguyên liệu trước sản xuất; trả cước, thuế và phí trước vận chuyển; chờ thu tiền sau giao hàng; bên mua kéo dài hạn thanh toán. Tài trợ thương mại và tài trợ chuỗi cung ứng chỉ hiệu quả khi kết nối bốn điểm này bằng dữ liệu giao dịch đáng tin. Nhà cung cấp khi đó có thể tiếp cận vốn theo tiến độ, thay vì tự xoay xở ở từng chặng.
Gắn đơn hàng với dòng tiền để bảo đảm giao hàng
Tám tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất nhập khẩu Việt Nam đạt 770,14 tỷ USD; xuất khẩu 374,84 tỷ USD, nhập khẩu 395,3 tỷ USD. Khu vực trong nước chiếm 19,9% xuất khẩu, khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) chiếm 80,1%. Chênh lệch phản ánh cả khác biệt về vốn và khả năng tiếp cận mạng lưới tài chính quốc tế.
IFC và cơ quan kinh tế của Thụy Sĩ (SECO) đang triển khai giai đoạn hai chương trình tài trợ chuỗi cung ứng tại Việt Nam, hướng tới hỗ trợ hơn nửa triệu doanh nghiệp nhỏ và vừa tiếp cận tới 35 tỷ USD vốn lưu động.
Năm 2026, ADB ký khoản vay 100 triệu USD với HDBank để mở rộng tiếp cận tài chính cho doanh nghiệp siêu nhỏ, nhỏ và vừa; đồng thời huy động thêm 621 triệu USD từ 29 ngân hàng thương mại. Nguồn vốn hỗ trợ doanh nghiệp khó nhận đơn hàng lớn hơn.
Tăng hạn mức mới chỉ là một phần lời giải. Cần dữ liệu đáng tin: đơn đặt hàng, lịch sử giao hàng, hóa đơn điện tử, tồn kho, thời gian nợ phải thu, xác nhận của bên mua và tình trạng lô hàng. Dữ liệu rời rạc làm tăng chi phí xác minh.
Nhà cung cấp dịch vụ logistics và doanh nghiệp giao nhận nắm dữ liệu đặt chỗ, thời điểm container vào cảng, số container, chứng từ nhận và giao hàng, tình trạng hải quan, sự cố giao hàng. Chuẩn hóa, chia sẻ dữ liệu có kiểm soát giúp ngân hàng đánh giá rủi ro giao dịch và rút ngắn giải ngân.
Nhà xuất khẩu cần lập phương án vốn từ đầu. Mỗi đơn hàng lớn phải xác định nhu cầu tiền trước sản xuất, khi vận chuyển, lúc phát sinh khoản phải thu và hạn thanh toán. Bộ phận mua hàng, tài chính và logistics cần dùng chung kế hoạch thời gian.
Tài trợ thương mại trở thành hạ tầng của chuỗi, như bảo hiểm, hải quan hay hệ thống theo dõi hàng hóa. Vốn được cấp theo tiến độ giúp doanh nghiệp nhỏ nhận đơn lớn, giữ thời gian giao hàng và bảo vệ biên lợi nhuận trước sức ép thiếu vốn.
Cảng, tuyến vận tải và thị trường tốt vẫn chưa đủ nếu doanh nghiệp thiếu vốn thực hiện đơn hàng. Thiếu hụt tài trợ thương mại là một nút thắt logistics ít được nhìn thấy.
Chuỗi cung ứng Việt Nam cần lưu chuyển vốn hiệu quả hơn cùng với hàng hóa. Kết nối dữ liệu thương mại, logistics và tín dụng tăng cơ hội biến đơn đặt hàng thành lô hàng rời cảng, thay vì nằm trong thư điện tử.
