Việt Nam – một trong những quốc gia chịu tác động nặng nề của thiên tai – đồng thời cũng là “mắt xích” quan trọng trong mạng lưới viện trợ ASEAN. Từ bài học bão Yagi đến những cải cách đang diễn ra, logistics nhân đạo đang dần bước ra khỏi “hậu trường”, trở thành một nội dung chiến lược trong quản trị rủi ro quốc gia.
Từ bão Yagi đến yêu cầu chuyên nghiệp hóa logistics nhân đạo
Các nghiên cứu về bão Yagi cho thấy cú “stress test” rất rõ đối với hệ thống logistics Việt Nam: hơn 80% doanh nghiệp logistics được khảo sát chịu ảnh hưởng nặng hoặc vừa phải, với tình trạng tắc nghẽn kho bãi, gián đoạn vận tải đường bộ và gián đoạn luồng hàng xuất nhập khẩu. Ở chiều ngược lại, hoạt động cứu trợ khẩn cấp phải chạy đua với thời gian để đưa nước sạch, lương thực, thuốc men đến các khu vực bị cô lập.
Một loạt nghiên cứu mới về logistics nhân đạo tại Việt Nam – trong đó có các công trình phân tích việc ứng dụng dữ liệu mạng xã hội vào điều phối cứu trợ sau bão Yagi – chỉ ra rằng thông tin phân tán, thiếu hệ thống khiến việc xác định nhu cầu thật sự trên thực địa gặp nhiều khó khăn. Diễn biến thiên tai ngày càng nhanh, trong khi các quy trình truyền thống dựa vào báo cáo tuyến dưới, văn bản giấy, điện thoại… không còn đủ tốc độ.
Các nghiên cứu quốc tế về logistics nhân đạo nhấn mạnh một số nút thắt lặp đi lặp lại qua nhiều thảm họa: hạ tầng cảng và sân bay quá tải, thủ tục hải quan phức tạp, phối hợp kém giữa các bên, thiếu dữ liệu thời gian thực và năng lực “last mile” yếu. Những điểm nghẽn này không chỉ xảy ra ở Philippines sau siêu bão Haiyan, hay trong các đợt lũ tại Nam Á, mà cũng xuất hiện ở nhiều đợt bão, lũ lớn tại Việt Nam.
Trong bối cảnh đó, yêu cầu chuyên nghiệp hóa logistics nhân đạo trở nên cấp thiết: phải chuyển từ mô hình “cứu trợ ứng biến” sang mô hình “chuỗi cung ứng nhân đạo” có thiết kế, có dữ liệu và có kế hoạch trước.
Logistics nhân đạo không đơn thuần là “chở hàng cứu trợ”, mà là một chuỗi giá trị đầy đủ: đánh giá nhu cầu, lập kế hoạch, mua sắm, lưu kho, vận chuyển, phân phối và theo dõi tác động. Các nghiên cứu gần đây nhấn mạnh: nếu lập kế hoạch tốt, tận dụng hạ tầng sẵn có và kết nối được chuỗi cung ứng thương mại với chuỗi cứu trợ, chi phí và thời gian có thể giảm đáng kể, trong khi “độ trúng” của hàng viện trợ với nhu cầu thực tế lại tăng lên.
ASEAN, AHA Centre và vai trò đầu mối của Việt Nam trong mạng lưới viện trợ
Trong khu vực, ASEAN được đánh giá là một trong những cơ chế hợp tác ứng phó thiên tai năng động, với Trung tâm Điều phối ASEAN về hỗ trợ nhân đạo (AHA Centre) đóng vai trò “bộ não” điều phối nguồn lực khu vực. Ấn phẩm “Weathering the Perfect Storm” của AHA Centre cho thấy ASEAN đã dần xây dựng được bộ khung học hỏi chung về hậu cần viện trợ, từ bài học sóng thần 2004, bão Nargis, Haiyan… đến các thảm họa gần đây.
Tuyên bố và các chương trình hợp tác gần đây cho thấy ASEAN đang tăng cường năng lực logistics nhân đạo, trong đó nhấn mạnh việc chuẩn hóa quy trình, chia sẻ kho dự trữ và nâng cao năng lực hậu cần tại từng quốc gia thành viên. Mỹ và nhiều đối tác phát triển cũng hỗ trợ ASEAN xây dựng năng lực điều phối hậu cần, chia sẻ thông tin và diễn tập liên ngành.
Với vị trí địa chính trị quan trọng, Việt Nam được xem là một mắt xích trọng yếu trong mạng lưới viện trợ khu vực: vừa là nước thường xuyên chịu thiên tai, vừa có hệ thống cảng biển, sân bay, kho bãi và mạng lưới logistics thương mại tương đối phát triển so với nhiều nước Tiểu vùng Mekong. Các trung tâm cảng – logistics ở Hải Phòng, Đà Nẵng, TP. Hồ Chí Minh, Cái Mép–Thị Vải hoàn toàn có thể đóng vai trò “cửa ngõ” tiếp nhận và tái phân phối hàng viện trợ khu vực nếu có quy hoạch và cơ chế hợp tác phù hợp.
Vấn đề đặt ra không chỉ là hạ tầng vật chất, mà là mức độ sẵn sàng kết nối giữa hệ thống quản lý thiên tai, lực lượng quân đội, doanh nghiệp logistics và các tổ chức nhân đạo quốc tế. Bài học từ Philippines sau bão Haiyan cho thấy: khi có khung phối hợp dân sự – quân sự rõ ràng, kế hoạch phân vai từ trước, năng lực tiếp nhận và phân phối hàng viện trợ qua cảng, sân bay được cải thiện đáng kể.
Từ “ad-hoc” tới chuỗi cung ứng nhân đạo thông minh tại Việt Nam
Để nâng tầm logistics nhân đạo, Việt Nam cần chuyển từ cách làm “tùy cơ ứng biến” sang tư duy chuỗi cung ứng thông minh. Những nghiên cứu mới xoay quanh bão Yagi gợi ý việc sử dụng dữ liệu mạng xã hội và các nguồn dữ liệu mở khác để nhận diện sớm nhu cầu, vị trí người dân cần hỗ trợ, đồng thời kiểm chứng thông tin từ hệ thống báo cáo truyền thống.
Ở cấp chiến lược, có thể xây dựng các “hubs cứu trợ” đặt tại những vùng có cảng, sân bay và trung tâm logistics lớn, được tích hợp sẵn kho dự trữ, trang thiết bị bốc xếp, hệ thống thông tin và đội ngũ được huấn luyện. Trong tình huống khẩn cấp, các hubs này sẽ kích hoạt cơ chế phối hợp nhanh với quốc tế, đồng thời kết nối với mạng lưới kho, bến địa phương để đưa hàng về “last mile”. Các nghiên cứu về hiệu quả cảng trong cứu trợ thảm họa nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chuẩn bị sẵn kịch bản vận hành trong tình huống khẩn cấp, thay vì ứng biến khi hàng viện trợ đã dồn về.
Ở cấp vận hành, các doanh nghiệp logistics thương mại có thể trở thành đối tác chiến lược của nhà nước và các tổ chức nhân đạo, với cơ chế “kích hoạt” hợp đồng đặc biệt trong tình huống thiên tai. Thay vì xây dựng một hệ thống hậu cần nhân đạo hoàn toàn tách biệt, Việt Nam có thể “bê” năng lực tổ chức, đội xe, đội tàu, kho bãi sẵn có của khu vực tư nhân vào phục vụ cứu trợ, trên cơ sở khung pháp lý và cơ chế tài chính minh bạch.
Một chuỗi cung ứng nhân đạo hiện đại không thể tách rời công nghệ. Từ bản đồ số, dữ liệu vệ tinh, mạng xã hội, hệ thống định vị GPS đến các nền tảng điều phối thông minh, tất cả đều giúp rút ngắn “khoảng mù” thông tin ở vùng thiên tai. Với Việt Nam, nơi tỷ lệ người dùng smartphone cao và hạ tầng viễn thông phủ rộng, việc tích hợp dữ liệu “từ dưới lên” vào hệ thống điều hành cứu trợ có thể tạo ra bước nhảy lớn về tốc độ và độ chính xác trong phân phối nguồn lực.
Logistics nhân đạo đang chuyển từ vai trò “hậu cần hỗ trợ” sang “trụ cột chiến lược” trong quản trị rủi ro thiên tai và an ninh con người. Trong bối cảnh tần suất và cường độ thiên tai ngày càng lớn, Việt Nam vừa đối mặt với áp lực vừa có cơ hội trở thành hình mẫu mới của ASEAN nếu biết kết hợp tốt giữa hạ tầng logistics thương mại, năng lực quản trị thiên tai và ứng dụng công nghệ. Khi các bài học từ bão Yagi, từ hệ sinh thái viện trợ ASEAN và kinh nghiệm quốc tế được chuyển hóa thành thể chế, hạ tầng và mô hình hợp tác cụ thể, logistics nhân đạo Việt Nam sẽ có nền tảng vững chắc hơn để bảo vệ người dân và đóng góp tích cực vào chuỗi viện trợ khu vực.
.png "25 năm bản lĩnh, “Bộ đội Cụ Hồ” trên mặt trận Logistics")
.png "25 Years of Grit: “Uncle Ho’s Soldiers” on the Logistics Frontline")
