Văn Thao: Vẽ như là sống, và sống như là một ngôn ngữ tạo hình

Đã từng được VLR giới thiệu như một người “sống” trong từng tác phẩm. Họa sĩ Văn Thao (sinh năm 1957) khởi đầu sự nghiệp với một xuất phát điểm rất đời: thợ lái cầu trục ở Khu gang thép Thái Nguyên, rồi được cử đi học vẽ, trở thành họa sĩ tranh cổ động - để sau đó chuyển hóa toàn bộ kinh nghiệm “tối giản, nhấn ý, đánh trúng cảm xúc” ấy thành một bút pháp chân dung giàu tính nhân văn.

Từ tranh cổ động đến “tư duy hình phẳng”: khi tối giản trở thành mỹ học

Ở các bài viết trước đây, VLR từng nhấn mạnh: ngay trong thời kỳ vẽ cổ động, Văn Thao đã có thói quen “lược bỏ chi tiết rườm rà”, thêm vài nét đắt để “làm bật nội dung chính”, khiến tranh luôn “sống động”.

Thói quen ấy, nếu chỉ dừng ở công năng tuyên truyền, sẽ là kỹ thuật; nhưng khi đi vào hội họa, nó trở thành mỹ học: mỹ học của sự gạn lọc.

Ở đây, chất liệu trộn xơ dừa không chỉ là bề mặt; nó là “hạt”, là độ nhám của đời sống miền cao, đối lập với dải mây hồng mộng mơ, nơi đôi tình nhân người Mông bay lên cùng điệu khèn. Tác phẩm tạo ra một cú chuyển: từ gian khó thường nhật sang miền sao của năm mới Bính Ngọ, như một phép “giải thoát” bằng hình và màu. Cái hiện đại nằm ở chỗ: tác giả không kể chuyện bằng chi tiết, mà bằng cấu trúc thị giác - một thứ thơ thị giác.

Và cũng hiểu vì sao khi nhận định về ông chúng tôi luôn gắn với chữ “sống”: bởi sự sống ở đây là năng lực làm cho hình ảnh có nhịp thở, dù tiết chế tối đa chi tiết.

Chân dung như “điêu khắc thời gian”: gương mặt, ký ức và phần vô tận

Trong một bài viết, họa sĩ Hoàng Đức Toàn nhận xét: chân dung của Văn Thao “lột tả được cái riêng của nhân vật” bằng lối tả chân nhưng “xen lẫn” bút pháp nghệ thuật.

Những tác phẩm xuất hiện trong bài viết này cho thấy Văn Thao đang đẩy “cái riêng” ấy đi xa hơn: không chỉ là nét riêng của gương mặt, mà là nét riêng của đời sống tinh thần và vị thế lịch sử.

Với “DẤU THỜI GIAN” (acrylic/màu dầu trên toan, 60×70cm, 2025), cảm hứng từ nhạc sĩ Văn Cao mở ra một trường liên tưởng rộng: Văn Cao là nghệ sĩ đa tài (âm nhạc – thơ – hội họa) và là tác giả “Tiến quân ca” – Quốc ca Việt Nam. Tác phẩm của Văn Thao vì thế không chỉ là chân dung một con người, mà là “chân dung một năng lượng”: khi bùng cháy cùng khát vọng giải phóng, khi lặng sâu bên phím đàn đời tư.

Ngôn ngữ “lát cắt tạo hình” làm ta nghĩ đến cách Văn Thao phục dựng ký ức hiện đại: ký ức không trôi tuyến tính; ký ức là những mảng sáng-tối, những khối màu va đập, để mỗi lần nhìn lại, ta thấy một Văn Cao khác, và thấy chính mình khác.

Điều thú vị, và cũng cần ghi nhận câu chuyện rất nhiều người nhầm họa sĩ Văn Thao với một họa sĩ Văn Thao khác (trùng tên) - là con trai trưởng của nhạc sĩ Văn Cao; và cuộc gặp giữa hai người đã diễn ra, trong đó có cả việc thưởng lãm bức chân dung nhạc sĩ Văn Cao, đã thay cho sự cải chính rất đổi dễ thương. Chi tiết này, đặt cạnh “DẤU THỜI GIAN”, bỗng trở thành một “nút thắt mỹ học”: lịch sử không chỉ đi qua tác phẩm, lịch sử còn đi qua những trùng điệp của danh tính, những đối thoại bất ngờ giữa nghệ thuật và đời.

Từ “DẤU THỜI GIAN”, nhìn sang “CHUỖI HẠT BỒ ĐỀ” (acrylic - màu dầu, 70×80cm, 2023), tinh thần nhân văn càng rõ. Nhân vật là nhà điêu khắc Tạ Quang Bạo (sinh 1941) - một tên tuổi lớn của điêu khắc Việt Nam, được trao các giải thưởng lớn của Nhà nước. Tác phẩm của Văn Thao đặt người nghệ sĩ ở tuổi hoàng hôn (85 tuổi) trong một “tĩnh” rất mạnh: chuỗi hạt như nhịp thở, như sự kiên định, như lao động sáng tạo không ngừng. Ở đây, Văn Thao không tô hồng sự già; ông làm cho tuổi già trở thành độ chín của ánh nhìn. Tay bệnh vẫn sáng tạo, đó không chỉ là câu chuyện nghị lực; đó là luận đề về nghệ thuật: sáng tạo là một dạng sống, và sống là một dạng thiền.

Khi chân dung bước ra xã hội: gương mặt doanh nhân và “bức tường” của thời đại

Văn Thao từng chia sẻ: ông bị thôi thúc bởi “rất nhiều gương mặt đẹp” - đẹp cả hình thể lẫn tâm hồn, trong suy nghĩ và cống hiến; ông muốn thể hiện những gương mặt ấy một cách chân thực trong hội họa.

Chúng ta ghi nhận hướng mở rộng đối tượng chân dung của Văn Thao: từ văn nghệ sĩ, chính khách đến các lãnh đạo doanh nghiệp có đóng góp lớn cho phát triển kinh tế – xã hội.

Loạt tranh mới của anh chính là sự “ứng nghiệm” của tuyên ngôn ấy.

Tài năng của một người “truyền lửa” và bản lĩnh nâng ngôn ngữ hội họa

Văn Thao như một người miệt mài truyền lửa: dạy vẽ mộc mạc, tỉ mỉ; từ “lò luyện thi” của ông có hơn 1.000 học sinh đỗ vào các trường đại học lớn để trở thành họa sĩ, kiến trúc sư.

Ông cũng nhắc học trò một câu rất đáng nhớ: người làm nghề giỏi cần “tâm hồn nhà thơ, bàn tay vàng của họa sĩ và bộ óc của một kỹ sư”.

Thưởng lãm tác phẩm hội họa của Văn Thao ta thấy chính ông đang sống trong triết lý ấy: “GIẤC MƠ HỒNG” là tâm hồn nhà thơ; “DẤU THỜI GIAN” là trí tuệ của ký ức; “XUYÊN HẦM…” là bộ óc cấu trúc, tổ chức không gian như một kỹ sư thị giác.

Từ một người thợ lái cầu trục đến họa sĩ tranh cổ động, rồi họa sĩ chân dung, Văn Thao cho thấy một hành trình hiếm: biến lao động thành mỹ học, biến trải nghiệm đời thành ngôn ngữ tạo hình.

Trong thế giới hình ảnh hôm nay vốn quá dễ dãi với sự “đẹp nhanh”, tranh của ông gợi một kiểu đẹp khác: đẹp của độ dày, đẹp của cống hiến, đẹp của những gương mặt đi qua thời gian nhưng vẫn giữ được ánh nhìn hướng thiện. Và đó cũng là cách chúng tôi đặt tên tinh thần cho ông: vẽ như là sống - một mệnh đề giờ đây, qua loạt tác phẩm mới, đã được nâng lên thành một tuyên ngôn nghệ thuật trọn vẹn.