Từ quy hoạch báo chí đến tái sinh năng lực báo chí quốc gia

Có những chuyển động của đời sống báo chí không thể đo bằng số lượng đầu báo tăng hay giảm. Phía sau một cuộc sắp xếp tổ chức là sự điều chỉnh sâu xa hơn về tư duy phát triển, về cách xã hội cần đến báo chí, về năng lực của mỗi tòa soạn và về phẩm chất của từng người làm báo trong một thời đại biến động rất nhanh.

Nhìn lại gần một thập kỷ triển khai Đề án Quy hoạch báo chí ở Việt Nam, nhất là trước thềm kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (1925-2026), điều cần thiết không phải là chỉ hỏi: báo chí còn bao nhiêu cơ quan, bao nhiêu tờ báo, bao nhiêu giấy phép? Câu hỏi lớn hơn là: sau quy hoạch, báo chí Việt Nam có thể trở nên chuyên nghiệp hơn, hiện đại hơn, nhân văn hơn và đáng tin cậy hơn hay không?

Quyết định 362/QĐ-TTg năm 2019 phê duyệt Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025 đã đặt ra một định hướng lớn: phát triển báo chí đi đôi với quản lý tốt, theo hướng cách mạng, chuyên nghiệp, hiện đại, chất lượng, hiệu quả. Đó là một tinh thần rất quan trọng. Bởi báo chí không chỉ là ngành sản xuất tin tức; báo chí còn là phương tiện thông tin thiết yếu, là diễn đàn của nhân dân, là công cụ truyền thông chính sách, là lực lượng góp phần tạo đồng thuận xã hội, nâng cao dân trí, phát triển văn hóa và con người Việt Nam.

Trong nhiều năm, cùng với sự phát triển mạnh mẽ của đời sống kinh tế - xã hội, hệ thống báo chí nước ta đã mở rộng nhanh chóng. Sự mở rộng đó có mặt tích cực: tạo thêm tiếng nói, thêm kênh thông tin, thêm không gian phản ánh thực tiễn phong phú. Nhưng nó cũng bộc lộ những bất cập: đầu tư dàn trải, tôn chỉ mục đích có nơi chưa được giữ vững, sự trùng lặp về nội dung, cạnh tranh thông tin thiếu lành mạnh, áp lực kinh tế báo chí, sự lệch chuẩn nghề nghiệp trong một bộ phận người làm báo. Khi không gian mạng trở thành “mặt trận” thông tin rộng lớn và phức tạp, những bất cập ấy càng không thể xem nhẹ.

Vì vậy, sắp xếp báo chí không nên được nhìn như sự thu hẹp vai trò của báo chí. Ngược lại, nó đặt ra yêu cầu báo chí phải bước vào giai đoạn phát triển mới với năng lực cao hơn. Một cơ quan báo chí sau quy hoạch không thể chỉ là nơi cộng gộp nhân sự, cộng gộp tên gọi, cộng gộp tài sản và giấy phép. Nó phải trở thành một thiết chế truyền thông mạnh, có chiến lược nội dung rõ ràng, có quy trình biên tập chặt chẽ, có nền tảng công nghệ phù hợp, có dữ liệu công chúng, có năng lực sản xuất đa phương tiện và có đạo đức nghề nghiệp làm nền tảng.

Những con số được công bố trong quá trình sắp xếp cho thấy cuộc chuyển động này là rất lớn. Giai đoạn 2021-2025, số cơ quan báo in giảm đáng kể; nhiều cơ quan báo chuyển thành tạp chí; một số tạp chí kết thúc hoạt động; công tác cấp phép, thu hồi giấy phép, xử lý vi phạm, cấp thẻ và thu hồi thẻ nhà báo được tăng cường. Những số liệu ấy không chỉ phản ánh một quá trình hành chính, mà còn cho thấy nỗ lực thiết lập lại kỷ cương truyền thông. Báo chí muốn có tự do sáng tạo phải đi cùng trách nhiệm xã hội. Báo chí muốn được công chúng tin cậy phải bắt đầu từ sự nghiêm cẩn với sự thật, với pháp luật, với đạo đức nghề nghiệp và với chính danh xưng “nhà báo”.

Đặc biệt, sự ra đời của mô hình cơ quan báo và phát thanh, truyền hình cấp tỉnh, thành phố cho thấy xu thế hội tụ không còn là lựa chọn, mà đã trở thành yêu cầu tổ chức. Trong đời sống truyền thông hiện đại, báo in, báo điện tử, phát thanh, truyền hình, mạng xã hội, podcast, video ngắn, dữ liệu số và các nền tảng phân phối nội dung không còn tồn tại biệt lập. Công chúng không tiếp cận thông tin theo “loại hình báo chí” như trước, mà tiếp cận theo nhu cầu, thời điểm, thiết bị, ngữ cảnh và mức độ tin cậy. Một tòa soạn mới vì thế phải biết làm báo trên nhiều nền tảng, nhưng không được đánh mất linh hồn nghề báo: kiểm chứng, phân tích, giải thích và phụng sự lợi ích cộng đồng.

Ở đây, điều đáng suy nghĩ nhất là số lượng giảm không tự động tạo ra chất lượng tăng. Hợp nhất tổ chức không tự động sinh ra tòa soạn hội tụ. Có tên gọi mới không có nghĩa đã có tư duy mới. Nếu chỉ dừng ở sáp nhập cơ học, bộ máy có thể gọn hơn nhưng tâm thế nghề nghiệp chưa chắc mạnh hơn. Nếu không có chiến lược đào tạo lại, không có cơ chế sử dụng nhân tài, không có môi trường sáng tạo, không có đầu tư công nghệ và không có cách làm kinh tế báo chí minh bạch, bền vững, thì quá trình quy hoạch rất dễ tạo ra tâm lý hụt hẫng, lo âu, thậm chí mất động lực trong một bộ phận người làm báo.

Bởi thế, sau quy hoạch, việc quan trọng không kém là chăm lo cho con người làm báo. Mỗi cuộc sắp xếp đều chạm đến phận nghề, đến ký ức tòa soạn, đến lòng tự trọng của những người đã gắn bó nhiều năm với một cơ quan báo chí. Cần nhìn họ bằng sự công bằng và nhân văn. Những người làm báo chân chính không sợ thay đổi, nhưng họ cần được nhìn nhận, được đào tạo, được trao cơ hội và được đặt trong một môi trường mà năng lực nghề nghiệp có thể tiếp tục phát triển. Một nền báo chí mạnh không thể thiếu những con người có bản lĩnh, có tri thức, có nhân cách và còn giữ được lửa nghề.

Từ góc nhìn ấy, quy hoạch báo chí không kết thúc ở năm 2025 (2026). Nó mở ra một giai đoạn mới: giai đoạn tái sinh năng lực báo chí quốc gia. Tái sinh ở đây không phải phủ định những gì đã qua, mà là kế thừa những giá trị tốt đẹp nhất của báo chí cách mạng Việt Nam để bước tiếp bằng một hình hài hiện đại hơn. Đó là sự trung thành với lợi ích của đất nước và nhân dân; là sự sáng tạo trong phương thức truyền thông; là trách nhiệm với từng con chữ, từng khuôn hình, từng bản tin; là khả năng đồng hành cùng công cuộc đổi mới, phát triển và hội nhập của Việt Nam.

Kỷ niệm 101 năm Ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (1925-2026), chúng ta có quyền tự hào về một nền báo chí đã đi qua chiến tranh, kiến thiết, đổi mới và hội nhập. Nhưng tự hào lớn nhất không phải để đứng lại trong hào quang quá khứ, mà để bước tiếp với tâm thế mới. Báo chí Việt Nam sau quy hoạch cần ít dàn trải hơn nhưng sâu sắc hơn; ít chạy theo bề nổi hơn nhưng nhiều kiến giải hơn; ít bị cuốn vào nhiễu động nhưng vững vàng trước sự thật; ít xem công chúng là người tiếp nhận thụ động mà phải xem họ là trung tâm của niềm tin xã hội.

Sau cùng, câu hỏi của thời đại không phải là báo chí có còn cần thiết hay không. Càng trong thế giới nhiễu loạn thông tin, báo chí càng cần thiết. Nhưng đó phải là báo chí biết đổi mới, biết tự làm trong sạch mình, biết làm chủ công nghệ, biết lắng nghe nhân dân, biết chia sẻ với khó khăn của đất nước và biết góp phần kiến tạo tương lai. Quy hoạch báo chí vì thế không chỉ là một cuộc sắp xếp hệ thống. Đúng hơn, đó là lời nhắc nhở sâu sắc rằng báo chí muốn tiếp tục giữ vai trò dẫn dắt thì trước hết phải tự nâng mình lên: về trí tuệ, về đạo đức, về công nghệ, về bản lĩnh và khả năng kiến tạo niềm tin.