Logistics xanh và mục tiêu Net Zero: từ cam kết quốc gia đến hành động trong chuỗi cung ứng

Từ xe tải đường dài, tàu biển, kho bãi, trung tâm phân phối cho đến “dặm cuối” đô thị, mỗi mắt xích đều để lại “dấu chân carbon” rõ rệt. Câu hỏi đặt ra là: làm thế nào để logistics xanh không chỉ dừng ở khẩu hiệu, mà trở thành một chương trình hành động cụ thể, khả thi cho doanh nghiệp Việt Nam?

Từ cam kết Net Zero đến áp lực giảm phát thải trong logistics

Khi Việt Nam công bố mục tiêu Net Zero, đồng nghĩa với việc mọi ngành kinh tế sẽ dần phải “định lượng” và cắt giảm phát thải, thay vì chỉ nói về tăng trưởng sản lượng và doanh thu. Logistics là một trong những lĩnh vực được “điểm danh” sớm nhất, bởi đây là nơi tập trung phần lớn đội xe tải, xe container, phương tiện vận tải đường thủy, đội tàu ven biển, cùng hàng triệu mét vuông kho bãi, trung tâm logistics tiêu thụ điện năng lớn.

Ở cấp độ quốc tế, các quy định như CII, EEXI trong vận tải biển, chuẩn mực môi trường trong các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới, yêu cầu báo cáo khí thải trong chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia đang tạo áp lực ngày càng rõ ràng lên các doanh nghiệp logistics. Nhiều nhà mua hàng toàn cầu đã đưa tiêu chí môi trường vào bộ chỉ tiêu lựa chọn nhà cung cấp dịch vụ logistics: ưu tiên đối tác có kế hoạch giảm phát thải, có báo cáo ESG, có lộ trình chuyển đổi đội xe, đội tàu sang nhiên liệu sạch hơn.

Ngay trong nước, các thành phố lớn cũng bắt đầu tính tới việc hạn chế dần phương tiện vận tải gây ô nhiễm vào khu trung tâm, khuyến khích logistics xanh trong đô thị. Điều này cho thấy logistics xanh không còn là “ưu tiên tự nguyện”, mà đang dần trở thành “cuộc chơi bắt buộc” nếu doanh nghiệp muốn tồn tại trong chuỗi cung ứng tương lai. Vấn đề không còn là “có làm hay không”, mà là “bắt đầu từ đâu” và “làm thế nào để cân bằng giữa chi phí và lợi ích”.

Logistics xanh: không chỉ là đổi nhiên liệu, mà là tối ưu toàn chuỗi

Một ngộ nhận phổ biến là logistics xanh chỉ đơn giản là đổi xe cũ sang xe mới, dùng nhiên liệu sạch hơn, hoặc lắp pin mặt trời lên mái kho. Thực tế, đó chỉ là phần nổi của tảng băng. Cốt lõi của logistics xanh nằm ở việc giảm tối đa lãng phí trong toàn bộ chuỗi - từ km xe chạy rỗng, thời gian chờ, việc bố trí kho - bãi không hợp lý, đến quy hoạch cảng, hành lang vận tải.

Không kém phần quan trọng là cách doanh nghiệp làm việc với khách hàng. Khi chủ động tư vấn cho khách hàng về việc gom đơn, điều chỉnh lịch giao – nhận để phù hợp với tuyến vận tải tối ưu, chuyển dần từ mô hình “giao ngay lập tức” sang “giao theo khung giờ xanh”, doanh nghiệp logistics không chỉ giảm phát thải mà còn giảm được chi phí, đồng thời tạo ra sự khác biệt trong dịch vụ. Logistics xanh, vì thế, là kết quả của một chuỗi điều chỉnh về quy trình, công nghệ, quan hệ hợp tác – chứ không chỉ là vài khoản đầu tư “xanh hóa” mang tính hình thức.

Lộ trình cho doanh nghiệp Việt: đo lường, tối ưu, đầu tư, kết nối hệ sinh thái

Để không bị “ngợp” trước khái niệm Net Zero, doanh nghiệp logistics Việt Nam có thể tiếp cận theo một lộ trình bốn bước tương đối rõ ràng. Bước đầu tiên là đo lường. Không thể quản lý những gì không đo được. Doanh nghiệp cần xây dựng bức tranh phát thải cơ bản (baseline) cho hoạt động của mình: lượng nhiên liệu tiêu thụ theo loại phương tiện, điện năng tiêu thụ theo từng kho, lượng hàng hóa xử lý, quãng đường vận chuyển, tỉ lệ xe chạy rỗng. Các chuẩn mực quốc tế về kiểm kê khí nhà kính có thể được tham khảo và “Việt hóa” cho phù hợp.

Bước thứ hai là tối ưu những gì đã có. Trước khi nghĩ đến những dự án đầu tư lớn, doanh nghiệp nên khai thác hết “tiềm năng tiết kiệm không cần vốn” từ việc điều chỉnh quy trình, tái thiết kế tuyến, tối ưu xếp dỡ, đào tạo lái xe về lái xe sinh thái (eco-driving), nâng cao bảo dưỡng phương tiện, quản trị tồn kho và luồng hàng. Những bước này thường mang lại kết quả nhanh, giúp “giải phóng” nguồn lực tài chính cho các bước đầu tư tiếp theo.

Bước thứ ba là đầu tư có chọn lọc vào công nghệ và hạ tầng xanh: từng bước thay mới đội xe theo chuẩn khí thải cao hơn, thử nghiệm xe điện hoặc xe sử dụng nhiên liệu thay thế ở những tuyến ngắn, đầu tư hệ thống năng lượng tái tạo cho kho, áp dụng hệ thống quản lý năng lượng, hệ thống IoT để giám sát tiêu thụ nhiên liệu – điện năng. Việc lựa chọn dự án nên dựa trên phân tích vòng đời, tránh chạy theo “trào lưu” mà bỏ qua hiệu quả dài hạn.

Bước thứ tư là kết nối hệ sinh thái: tham gia các sáng kiến logistics xanh trong và ngoài nước, hợp tác với cảng biển, khu công nghiệp, hãng tàu, hãng bay, các nhà cung cấp giải pháp công nghệ để cùng thử nghiệm mô hình mới – từ hành lang vận tải xanh, tuyến vận tải kết hợp, đến hệ thống chia sẻ dữ liệu phát thải trong chuỗi. Khi doanh nghiệp không “đơn độc” mà trở thành một mắt xích trong hệ sinh thái Net Zero, chi phí và rủi ro sẽ được chia sẻ, còn lợi ích – về thương hiệu, về cơ hội kinh doanh – sẽ được nhân lên.

Logistics xanh không phải là một dự án truyền thông, mà là một chiến lược vận hành dài hạn. Khi doanh nghiệp bắt đầu bằng việc đo lường phát thải, tối ưu quy trình, sau đó từng bước đầu tư và kết nối với hệ sinh thái đối tác, “Net Zero” sẽ không còn là một con số xa vời trong báo cáo, mà trở thành chuỗi quyết định cụ thể mỗi ngày: chạy tuyến nào, dùng phương tiện gì, lưu kho ở đâu, hợp tác với ai.

Trong hành trình hướng tới Net Zero, logistics vừa là thách thức vừa là cơ hội cho Việt Nam. Nếu chỉ nhìn logistics xanh như một gánh nặng chi phí, chúng ta sẽ luôn “chậm một nhịp” so với yêu cầu của thị trường và đối tác quốc tế. Ngược lại, nếu coi đây là cơ hội để tái cấu trúc mạng lưới, nâng cấp công nghệ và mô hình dịch vụ, doanh nghiệp logistics Việt Nam có thể tạo dựng lợi thế cạnh tranh mới – không chỉ ở cước phí, mà ở khả năng cung cấp những giải pháp chuỗi cung ứng vừa hiệu quả, vừa thân thiện với môi trường. Khi đó, mỗi km đường vận chuyển, mỗi mét vuông kho bãi sẽ không chỉ mang hàng hóa, mà còn mang theo cam kết phát triển bền vững của cả nền kinh tế.